पोस्ट ऑफिस कायदा, 2023

नवी दिल्ली, 16 डिसेंबर, 2024

CHAPTER I

PRELIMINARY

1. संक्षिप्त नाव आणि प्रारंभ (Short title and commencement).— (1) या नियमांना पोस्ट ऑफिस रेग्युलेशन्स, 2024 (Post Office Regulations, 2024) असे म्हटले जाऊ शकते.

(2) हे नियम 16 डिसेंबर, 2024 रोजी अंमलात येतील.

2. व्याख्या (Definitions).— (1) या नियमांमध्ये, जोपर्यंत संदर्भावरून अन्यथा आवश्यक नसेल, -

(a) "अकाउंटेबल आयटम्स (accountable items)" म्हणजे अशा वस्तू ज्यांचा बुकिंगच्या वेळी ट्रॅक अँड ट्रेस (वस्तूच्या हालचालीची टप्प्याटप्प्याने इलेक्ट्रॉनिक डेटा माहिती) साठी पावती (receipt) दिली जाते आणि वस्तू मिळाल्यावर ती मिळाल्याचा पुरावा (evidence of delivery) म्हणून पत्तेदार (addressee), प्राप्तकर्ता (payee) किंवा त्यांच्या अधिकृत व्यक्तीची स्वाक्षरी (शाहीने किंवा डिजिटल) आवश्यक असते. यामध्ये इंडिया पोस्ट पार्सल, स्पीड पोस्ट, मॅगझिन पोस्ट, आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट सेवा (ईएमएस), आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल, आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेट्स, आंतरराष्ट्रीय नोंदणीकृत पत्र वस्तू, मनी ऑर्डर आणि मूल्यवर्धित सेवा (जसे की नोंदणी, विमा आणि कॅश ऑन डिलिव्हरी - सीओडी) असलेल्या वस्तूंचा समावेश होतो;

(b) "अॅक्ट (Act)" म्हणजे पोस्ट ऑफिस कायदा, 2023 (2023 चा 43);

(c) "पत्तेदार (addressee)" म्हणजे इच्छित प्राप्तकर्ता (intended recipient) किंवा ज्या व्यक्तीला एखादी वस्तू वितरित करायची आहे ती व्यक्ती;

(d) "प्रशासकीय सूचना (administrative instructions)" म्हणजे नियम 178 किंवा नियम 179 किंवा नियम 180 अंतर्गत केंद्र सरकार किंवा महासंचालक (Director General) यांनी जारी केलेले कार्यकारी किंवा प्रशासकीय आदेश किंवा मार्गदर्शक तत्त्वे (guidelines);

(e) "अधिकृत व्यक्ती (authorised person)" म्हणजे पत्तेदाराने वस्तू प्राप्त करण्यासाठी किंवा प्राप्तकर्त्याने (payee) त्याच्या वतीने पैसे प्राप्त करण्यासाठी रीतसर अधिकृत केलेली व्यक्ती;

(f) "वितरण (delivery)" म्हणजे पत्तेदाराच्या पत्त्यावर, किंवा पत्तेदाराला किंवा वस्तू प्राप्त करण्यासाठी अधिकृत मानल्या जाणाऱ्या इतर व्यक्तीला किंवा ठिकाणी, पत्तेदाराला वस्तू वितरित करण्याच्या नेहमीच्या पद्धतीनुसार केलेली वस्तूची डिलिव्हरी;

(g) "संचालक (टपाल सेवा) [Director (Postal Services)]" म्हणजे पोस्ट ऑफिसच्या कोणत्याही प्रशासकीय कार्यालयातील संचालक किंवा संचालक (टपाल सेवा) यांचे अधिकार वापरणारे अधिकारी;

(h) "टपालाने वहनादरम्यान (in course of transmission by post)" म्हणजे पोस्ट ऑफिसद्वारे वस्तू प्राप्त झाल्यापासून ते पत्तेदाराला वितरित होईपर्यंत किंवा पाठवणाऱ्याकडे (sender) परत जाईपर्यंत किंवा अन्यथा त्याची विल्हेवाट लावेपर्यंतचा कालावधी;

(i) "लेटर बॉक्स (letter box)" म्हणजे पूर्णपणे पूर्वदेय (prepaid) अक्षरे, पोस्टकार्ड्स, लेटर कार्ड्स आणि बुक पोस्ट वस्तू पोस्ट करण्यासाठी पोस्ट ऑफिसेस, मेल ऑफिसेस किंवा सार्वजनिक ठिकाणी बसवलेली पेटी;

(j) "प्राप्तकर्ता (payee)" म्हणजे ती व्यक्ती जिला मनी रेमिटन्स सेवांद्वारे पैसे मिळवायचे आहेत;

(k) "पोस्ट (post)" म्हणजे पोस्टल नेटवर्कद्वारे वस्तूंचे संकलन (collection), मंजुरी (clearance), वर्गीकरण (sorting), रवानगी (dispatch), वाहतूक (conveyance) आणि वितरण (delivery) करणारी कोणतीही प्रणाली;

(l) "पोस्टमास्टर (Postmaster)" म्हणजे जनरल पोस्ट ऑफिसचे संचालक किंवा मुख्य पोस्टमास्टर, किंवा हेड पोस्ट ऑफिसचे वरिष्ठ पोस्टमास्टर किंवा हेड पोस्टमास्टर, किंवा पोस्टमास्टरचे अधिकार वापरणारे अधिकारी, जे अशा पोस्ट ऑफिसचे प्रमुख आहेत;

(m) "पुनर्निर्देशन (redirection)" म्हणजे विशिष्ट कारणामुळे एखाद्या वस्तूला तिच्या मूळ पत्त्याव्यतिरिक्त इतर पत्त्यावर पाठवणे किंवा निर्देशित करणे;

(n) "रेमिटर (remitter)" म्हणजे ती व्यक्ती जी मनी रेमिटन्स सेवांद्वारे पैसे पाठवते;

(o) "नियमावली (rules)" म्हणजे पोस्ट ऑफिस नियमावली, 2024 (Post Office Rules, 2024) आणि "नियम (rule)" या शब्दाचा अर्थ उक्त नियमांचा नियम असा असेल;

(p) "अनुसूची (schedule)" म्हणजे या नियमांना जोडलेली अनुसूची;

(q) "पाठवणारा (sender)" म्हणजे ती व्यक्ती जी कोणतीही वस्तू पाठवते; आणि

(r) "वजन (weight)" म्हणजे सकल वजन (gross weight) किंवा घनफळावर आधारित वजन (volumetric weight), यापैकी जे जास्त असेल ते, जोपर्यंत अन्यथा नमूद केलेले नसेल.

(2) येथे वापरलेले परंतु अॅक्ट किंवा पोस्ट ऑफिस नियमावली, 2024 मध्ये परिभाषित केलेले शब्द आणि संज्ञा यांचे अर्थ अनुक्रमे अॅक्ट किंवा उक्त नियमावलीमध्ये दिल्याप्रमाणेच असतील.

CHAPTER II

GENERAL

3. कामकाजाच्या वेळा (Business hours).— (1) पोस्ट ऑफिसमध्ये लोकांशी व्यवहार करण्याच्या कामकाजाच्या वेळा सामान्यतः सामान्य कामकाजाच्या दिवशी (जे पोस्ट ऑफिससाठी सुट्ट्या किंवा सरकारी सुट्ट्या नसतात) खालील कोष्टकाप्रमाणे असतील, म्हणजेच:-

कोष्टक:

क्र. काम कामकाजाचे तास

(i) संदर्भ आणि चौकशीसाठी (For references and enquiries) कार्यालयाच्या संपूर्ण कामकाजाच्या वेळेत

(ii) काउंटर सेवा (Counter services) ज्यामध्ये बुकिंग आणि वस्तू पोस्ट करणे, विमा प्रीमियमचे प्रीमियम कलेक्शन समाविष्ट आहे सहा तास

(iii) मनी रेमिटन्स - इलेक्ट्रॉनिक मनी ऑर्डर, इंडियन पोस्टल ऑर्डर इ. सहा तास

(iv) बचत बँक (Savings Bank) सहा तास

(2) शाखा पोस्ट ऑफिसेस (Branch post offices) दिवसातून जास्तीत जास्त पाच तासांच्या कालावधीसाठी उघडी ठेवली जातील.

4. (1) मंडळ प्रमुख (Circle Head), प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) आणि विभागीय प्रमुख (Divisional Head) यांना त्यांच्या अधिकारक्षेत्रातील प्रत्येक पोस्ट ऑफिसचा कालावधी ठरवण्याचा अधिकार आहे, ज्या दरम्यान लोकांशी किंवा ग्राहकांशी व्यवहार केला जातो किंवा वस्तू वितरित आणि रवाना (dispatched) केल्या जातात. हे ठरवताना जास्तीत जास्त कामाचे तास, कामकाजाच्या वेळा, स्थानिक सोय आणि वस्तू येण्याच्या व जाण्याच्या वेळा आणि पोस्ट ऑफिस काउंटरचे कामकाज लक्षात घेतले जाईल.

(2) लोकांसाठी आवश्यक किंवा सोयीचे असल्यास, किंवा कोणत्याही विशेष परिस्थितीत, मंडळ प्रमुख किंवा प्रादेशिक प्रमुख खालील गोष्टी निर्दिष्ट करू शकतात-

(a) रविवार आणि सुट्ट्यांसह कामकाजाच्या दिवसांव्यतिरिक्त इतर दिवसांचे कामकाजाचे तास, ज्या दरम्यान पोस्ट ऑफिस व्यवसायासाठी उघडले जाईल;

(b) अशा कामकाजाच्या वेळेत उपलब्ध असणाऱ्या व्यवहारांचे प्रकार; आणि

(c) पोस्ट ऑफिसमधील कामाची गर्दी कमी करण्यासाठी आणि लोकांना सुविधांची न्याय्य उपलब्धता सुनिश्चित करण्यासाठी कामकाजाच्या वेळेत बुकिंगसाठी दिल्या जाणाऱ्या वस्तूंची कमाल संख्या.

5. टपाल तिकीट आणि वस्तूंवर आकारल्या जाणाऱ्या इतर रकमा भरणे (Payment of postage and other sums chargeable on items).— (1) टपाल तिकीट (पोस्टेज) सामान्यतः नियम 9 मध्ये नमूद केलेल्या पद्धतींनी भरले जाईल.

(2) या नियमांमध्ये अन्यथा नमूद केल्याशिवाय एखाद्या वस्तूवर टपाल तिकीट आणि इतर देय रकमांचे पूर्वदेय (pre-payment) करणे अनिवार्य असेल.

6. अनअकाउंटेबल आयटम्स (Unaccountable items) आणि अनपेड आयटम्स (unpaid items) वरील टपाल तिकीट (Postage on unaccountable items and unpaid items).— (1) जर अंबोस्ड पोस्टेज (embossed postage) असलेल्या अनअकाउंटेबल आयटम्सवर आवश्यक असलेले टपाल तिकीट त्यावर छापलेल्या तिकिटाच्या मूल्यापेक्षा जास्त असेल, तर फरक आवश्यक मूल्याचे अतिरिक्त टपाल तिकीट (postage stamps) लावून पूर्ण केला जाईल.

(2) अनपेड किंवा अपुरे पैसे भरलेल्या (insufficiently paid) वस्तू त्यांच्यावर देय असलेले टपाल तिकीट आकारण्यासाठी थांबवून (kept on hold) ठेवल्या जाऊ शकतात.

7. टपाल तिकीट आणि आकारण्यायोग्य रकमा प्रीपेड मानल्या न जाणे (Postage and chargeable sums not deemed to be prepaid).— एखाद्या वस्तूवरील टपाल तिकीट आणि इतर आकारण्यायोग्य रकमा योग्य तिकीट किंवा फ्रँकिंग इंप्रेशन (franking impression) किंवा पॉइंट ऑफ सेल रसीद (point of sale receipt) द्वारे प्रीपेड मानल्या जाणार नाहीत जर -

(a) तिकीट किंवा तिकिटाची छाप किंवा अशी छाप जी या नियमांतर्गत किंवा नियमावलीअंतर्गत टपाल तिकीट किंवा फ्रँकिंग इंप्रेशन किंवा पॉइंट ऑफ सेल रसीद म्हणून वापरण्यासाठी प्रदान केलेली नाही;

(b) तिकीट मिटवले (obliterated), विद्रूप (defaced), फाटलेले, कापलेले किंवा अन्यथा अपूर्ण केले गेले असेल;

(c) तिकीट किंवा फ्रँकिंग इंप्रेशन किंवा पॉइंट ऑफ सेल रसीद वर पोस्ट करण्यापूर्वी महासंचालक (Director General) व्यतिरिक्त इतर कोणताही शब्द, अक्षर, आकृती किंवा डिझाइन छापलेले किंवा उमटवलेले असेल; किंवा

(d) तिकीट कापले गेले असेल किंवा अन्यथा अंबोस्ड लिफाफा, किंवा पोस्टकार्ड किंवा रॅपर वरून वेगळे केले गेले असेल:

परंतु अट अशी आहे की, या नियमातील कोणतीही गोष्ट बारीक छिद्रांद्वारे रेखाटलेल्या आद्याक्षरांसह (initials) किंवा इतर ओळख चिन्हांसह टपाल तिकिटांच्या छिद्रिकरणास (perforation) प्रतिबंध करणार नाही:

परंतु अशीही अट आहे की, या नियमातील कोणतीही गोष्ट बुक नाऊ पे लेटर (BNPL) वस्तू किंवा वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या इतर वस्तूंच्या पाठवण्यास (transmission) प्रतिबंध करणार नाही.

8. टपाल तिकिटांचा पुरवठा (Supply of postage stamps).— (1) टपाल तिकिटांचा पुरवठा, ताबा आणि विक्रीसाठीची मार्गदर्शक तत्त्वे (operational guidelines) वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केली जातील.

(2) महासंचालक (Director General) यांच्या पूर्व परवानगीशिवाय कोणतीही व्यक्ती किंवा संस्था किंवा संघटना किंवा इलेक्ट्रॉनिक प्लॅटफॉर्म टपाल तिकिटांची विक्री किंवा वितरण करणार नाही किंवा टपाल तिकिटांचा इतर कोणत्याही प्रकारे व्यवहार करणार नाही.

(3) जो कोणी उप-नियम (2) मधील तरतुदींचे किंवा त्याअंतर्गत जारी केलेल्या परवानगीच्या कोणत्याही अटीचे उल्लंघन करेल, तो त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्याच्या संबंधित तरतुदींनुसार शिक्षेस पात्र असेल.

9. तिकिटाचा फसवणुकीने वापर (Fraudulent usage of stamp).— (1) पूर्वी वापरलेले टपाल तिकीट फसवणुकीने किंवा सरकारचे नुकसान करण्याच्या उद्देशाने वापरणे, हे त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्यानुसार शिक्षेस पात्र असेल.

(2) जर असे टपाल तिकीट आधीच पोस्ट केलेल्या वस्तूवर आढळल्यास, ती वस्तू वितरित केली जाणार नाही आणि वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीनुसार तिची विल्हेवाट लावली जाईल.

10. टपाल तिकिटांचे बेकायदेशीर उत्पादन किंवा वापर (Illegal manufacture or usage of postage stamps).— (1) खोटे, बनावट किंवा काल्पनिक टपाल तिकिटांचे बेकायदेशीर उत्पादन आणि वापर हे त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्यानुसार शिक्षेस पात्र असेल.

(2) तिकिटांचे पुनरुत्पादन (Reproduction) केवळ फिलाटेलिक प्रकाशनात किंवा संपूर्णपणे टपाल तिकिटांशी संबंधित असलेल्या वस्तू किंवा विभागात जे सामान्य स्वरूपाच्या प्रकाशनात दिसू शकतात अशा चित्रणाच्या उद्देशांसाठीच (illustration purposes) अनुमत असेल, आणि अशी पुनरुत्पादने केवळ प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या स्वरूपातच असतील.

11. फिलाटेली (Philately).— (1) फिलाटेली म्हणजे तिकिटे, पोस्टल स्टेशनरी, पोस्टमार्क्स आणि इतर फिलाटेलिक साहित्याचा अभ्यास आणि संकलन होय.

(2) फिलाटेलीशी संबंधित कार्यपद्धती (operational procedures) वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्या जातील.

12. फिलाटेलिक साहित्य (Philatelic materials).— (1) वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांनुसार पोस्ट ऑफिसद्वारे फिलाटेलिक साहित्य जारी केले जाईल.

(2) फिलाटेलिक साहित्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो -

(a) फिलाटेलिक तिकिटे (philatelic stamps);

(b) फर्स्ट डे कव्हर्स, ब्रोशर्स किंवा माहिती पत्रके, विशेष कव्हर्स (special covers), मॅक्सिम कार्ड्स (maxim cards), ॲन्युअल पॅक्स, पोस्टल स्टेशनरीज आणि विविध फिलाटेलिक प्रकाशने व आनुषंगिक वस्तू;

(d) पोस्टमार्क्स, स्लोगन डाय आणि फिलाटेलिक तिकिटांच्या उत्पादनाशी संबंधित वापरल्या जाणाऱ्या इतर वस्तू.

(3) पोस्ट ऑफिसमध्ये विकले जाणारे फिलाटेलिक साहित्य महासंचालक (Director General) प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट करतील.

(4) फिलाटेलिक साहित्याच्या उत्पादन आणि वितरणाशी संबंधित सर्व उपक्रम वेळोवेळी जारी केलेल्या प्रशासकीय सूचनांनुसार केले जातील.

13. टपाल तिकिटे जारी करणे (Issuance of postage stamps).— टपाल तिकिटे खालील प्रकारांमध्ये जारी केली जातील, म्हणजेच:-

(a) डेफिनिटिव्ह स्टॅम्प्स (Definitive Stamps): डेफिनिटिव्ह स्टॅम्प्स ही टपाल तिकिटे विशेषतः दैनंदिन टपाल गरजा पूर्ण करण्यासाठी जारी केली जातात आणि विशिष्ट मालिकेचा साठा संपेपर्यंत विक्रीसाठी उपलब्ध असतात, जी पोस्ट ऑफिसच्या गरजेनुसार वेगवेगळ्या मूल्यांमध्ये (denominations) छापली आणि पुन्हा छापली जातील.

(b) कमेमोरेटिव्ह स्टॅम्प्स (Commemorative Stamps):

(i) कमेमोरेटिव्ह स्टॅम्प्स ही एखादी घटना, संस्था, थीम आणि व्यक्तींचे स्मरण करण्यासाठी जारी केली जाणारी टपाल तिकिटे आहेत, जी फक्त एकदाच, मर्यादित संख्येने छापली जातात आणि फिलाटेलिक ब्युरो, फिलाटेलिक काउंटर, ऑनलाइन चॅनेल किंवा अधिकृत कार्यालयांद्वारे वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या मर्यादित कालावधीसाठी विकली जातात.

(ii) कमेमोरेटिव्ह स्टॅम्प्स गोळा करण्यायोग्य वस्तू (collectible items) म्हणून ठेवल्या जाऊ शकतात आणि टपाल शुल्क भरण्यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात.

(c) स्पेशल स्टॅम्प्स (Special Stamps): स्पेशल स्टॅम्प्स ही अशी टपाल तिकिटे आहेत जी कोणत्याही विशिष्ट घटनेचे स्मरण न करता वनस्पती (flora), प्राणी (fauna), वास्तुकला (architecture) किंवा कला यांसारख्या थीमॅटिक विषयांवर असतात.

(d) जॉइंट इश्यू स्टॅम्प्स (Joint Issue Stamps): जॉइंट इश्यू स्टॅम्प्स ही अशी टपाल तिकिटे आहेत जी भारत आणि इतर कोणत्याही देशाद्वारे परस्पर संमतीच्या अटी व शर्तींवर जारी केली जातात.

(e) माय स्टॅम्प्स (My Stamps): माय स्टॅम्प्स ही अशी तिकिटे आहेत जी ग्राहकाने किंवा प्रस्तावकाने दिलेल्या वैयक्तिक किंवा सानुकूलित (customised) प्रिंटिंग घटकांच्या आधारे जारी केली जातात, जी वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांच्या पुष्टीकरणाच्या अधीन असतात.

14. (1) कमेमोरेटिव्ह पोस्टेज स्टॅम्प (Commemorative Postage Stamp) जारी करणे.— भारताचा कोणताही नागरिक वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांनुसार कमेमोरेटिव्ह पोस्टेज स्टॅम्प जारी करण्याचा प्रस्ताव सादर करू शकतो.

(2) अशा सर्व प्रस्तावांची तपासणी केंद्र सरकारने वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांच्या आधारे केली जाईल.

(3) संस्था किंवा कार्यक्रम किंवा संघटनांशी संबंधित स्मारक तिकीट जारी करण्यासाठी प्रस्तावकांना प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या संख्येनुसार अशा तिकिटांची अनिवार्य खरेदी करणे आवश्यक आहे:

परंतु असाधारण आणि पात्र प्रकरणांमध्ये केंद्र सरकार या अटीत शिथिलता देऊ शकते.

(4) टपाल तिकिटांचे मूल्य (denominations) देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय टपाल शुल्काशी सुसंगत असेल.

(5) कोणत्याही जिवंत व्यक्तीवर टपाल तिकीट जारी केले जाणार नाही.

(6) तिकिटाचे डिझाइन आणि मूल्य केंद्र सरकारद्वारे मंजूर केल्यानुसार असेल.

(7) सर्व फिलाटेलिक तिकिटे, ब्रोशर्स, फर्स्ट डे कव्हर्स आणि फिलाटेलिक आनुषंगिक वस्तू पोस्ट ऑफिसद्वारे चिन्हांकित मूल्यावर किंवा वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या मूल्यावर विकल्या जातील.

15. फिलाटेलिक सल्लागार समिती (Philatelic Advisory Committee).— (1) फिलाटेलिक सल्लागार समिती कमेमोरेटिव्ह स्टॅम्प्स, स्पेशल स्टॅम्प्स जारी करण्याबाबत आणि त्याशी संबंधित इतर संलग्न बाबींवर सल्ला देईल.

(2) दळणवळण मंत्रालयाचे (Ministry of Communications) केंद्रीय प्रभारी मंत्री हे फिलाटेलिक सल्लागार समितीचे पदसिद्ध अध्यक्ष (ex officio Chairperson) असतील आणि वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांनुसार समितीच्या अधिकृत आणि गैर-अधिकृत सदस्यांचे नामनिर्देशन करतील.

16. टपाल तिकिटे लावण्याची पद्धत (Manner of affixing postage stamps).— (1) वस्तूवर लावलेली तिकिटे संपूर्णपणे वस्तूशीच चिकटलेली असावीत, तिच्यातील कोणत्याही भागाला किंवा वस्तूला बांधलेल्या किंवा जोडलेल्या कोणत्याही स्वतंत्र लेबलाला किंवा इतर साधनावर नसावीत.

(2) तिकिटे पत्त्याच्या बाजूच्या उजव्या कोपऱ्यात वरच्या बाजूला लावली पाहिजेत.

(3) या नियमातील तरतुदी वस्तूंच्या फ्रँकिंगसाठी पूर्णपणे लागू होतील.

17. टपाल तिकिटे आणि स्टेशनरीची किंमत (Price of postage stamps and stationery).— (1) टपाल तिकिटे, पोस्टकार्ड्स, लेटर कार्ड आणि एरोग्राम ही त्यांनी धारण केलेल्या तिकिटांच्या चिन्हांकित मूल्यावर विकली जातील.

(2) अंबोस्ड लिफाफे आणि नोंदणी लिफाफे अनुसूची I च्या तक्ता VII मध्ये नमूद केलेल्या किमतींवर विकले जातील.

(3) विशेष राखी लिफाफे (Special Rakhi Envelopes) संबंधित मंडळ प्रमुख (Circle Head) ठरवतील अशा किमतींवर विकले जातील.

18. देशांतर्गत वस्तूंवर पत्ता लिहिण्याचे मानक (Standards for addressing on domestic items).— (1) एका वस्तूवर एकापेक्षा जास्त वितरण पत्ता नसावा;

परंतु या उप-नियमातील कोणतीही गोष्ट वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार वस्तू इतर पत्त्यावर वितरित करण्यास प्रतिबंध करणार नाही.

(2) पत्ता, हस्तलिखित किंवा मशीनने छापलेला असो, त्यामध्ये खालील घटक आणि खालील क्रमाने समाविष्ट असावेत: -

नाव

C/o, D/o, S/o, W/o, H/o

मोबाईल नंबर (पर्यायी)

घर/ इमारत (मजल्यासह)/ अपार्टमेंट (मजल्यासह)

रस्ता/रोड/गल्ली (Street/Road/Lane)

जवळची खूण (Landmark)

परिसर / परिसर/सेक्टर (Area / Locality/Sector)

गाव/शहर/महानगर (Village/Town/City)

पोस्ट ऑफिस

जिल्हा

राज्य

पिन कोड (PIN code)/ पोस्टकोड (Postcode)

(3) पत्तेदाराचा (addressee) पत्ता समोरच्या बाजूच्या मध्यभागी लिहिला जावा आणि पाठवणाऱ्याचा (sender) पत्ता लिफाफ्याच्या समोरच्या बाजूच्या खालच्या डाव्या कोपऱ्यात लिहिला जावा.

(4) पत्तेदार आणि पाठवणाऱ्याचा पत्ता अनुक्रमे "To" आणि "From" या शब्दांनी सुरू झाला पाहिजे.

(5) लिफाफ्याच्या डाव्या, खालच्या आणि उजव्या बाजूने किमान 15mm ची रिकामी जागा ठेवली पाहिजे आणि पत्तेदाराच्या ॲड्रेस ब्लॉकचे वरच्या बाजूने किमान 40 mm चे अंतर असावे.

(6) तिकिटे किंवा फ्रँक इंप्रेशन्स वरच्या उजव्या कोपऱ्यात जास्तीत जास्त 74 mm च्या भागात लावली जातील.

(7) पत्तेदार आणि पाठवणाऱ्याचा पत्ता लिफाफ्याच्या लांबीला समांतर स्थित असावा.

(8) ॲड्रेस ब्लॉकच्या सभोवतालचा 10mm चा झोन कोणत्याही प्रिंटिंग किंवा लेखनापासून मुक्त असावा.

(9) पत्त्याव्यतिरिक्त इतर माहिती जसे की पाठवणाऱ्याचा कोड, सिरीयल किंवा अकाउंट नंबर किंवा इतर माहिती सामान्यतः पत्तेदाराच्या पत्त्यामध्ये समाविष्ट केली जाऊ नये आणि आवश्यक असल्यास, ती पहिल्या ओळीच्या वर छापली जावी परंतु पत्त्याच्या शेवटच्या ओळीच्या खाली कधीही नसावी.

(10) पत्त्याच्या ओळींमधील अंतर एकसमान असावे आणि ते 1mm पेक्षा जास्त आणि 5mm पेक्षा कमी असावे.

(11) शब्दांमधील जागा वगळता प्रति ओळ जास्तीत जास्त अक्षरांची संख्या 40 अक्षरे आहे.

(12) पोस्ट ऑफिसमध्ये पाठवण्यासाठी आलेली कोणतीही अकाउंटेबल आयटम जोपर्यंत ती एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला किंवा फर्मला किंवा संस्थेला उद्देशून नसेल तोपर्यंत स्वीकारली जाणार नाही.

(13) एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला किंवा फर्मला उद्देशून असलेल्या, केअर ऑफ पोस्ट बॉक्स (care of post box) आणि तो पोस्ट बॉक्स ज्या कार्यालयात आहे त्या कार्यालयाच्या नावाचा पत्ता असलेल्या वस्तू देखील स्वीकारल्या जातील, जर त्या ज्या व्यक्तींच्या किंवा फर्मच्या नावावर पोस्ट बॉक्स नोंदणीकृत आहे त्यांना उद्देशून असतील;

परंतु वितरणाच्या कार्यालयात (office of delivery) असे आढळून आल्यास की पत्तेदाराच्या नावावर कोणताही पोस्ट बॉक्स नाही, किंवा पत्तेदार पोस्ट बॉक्सचा भाडेकरू राहिला नाही, तर ती वस्तू पाठवणाऱ्याकडे परत केली जाईल.

19. संरक्षण सेवा कर्मचाऱ्यांसाठी टपाल (Mails for defence services personnel).— आर्मी पोस्ट ऑफिसद्वारे वितरित केल्या जाणाऱ्या संरक्षण सेवांच्या कर्मचाऱ्यांच्या वस्तूंच्या बाबतीत पत्त्यामध्ये खालील तपशील दिले पाहिजेत: -

क्र. (No.)

दर्जा (Rank)

नाव (Name)

युनिट (Unit)

अशा वस्तू केअर ऑफ (C/o) 56 A.P.O. किंवा केअर ऑफ (C/o) 99 Α.Ρ.Ο. या पत्त्यावर पाठवाव्यात.

20. काही प्रकरणांमध्ये वस्तूवर पत्ता लिहिण्याच्या पद्धतीतून सूट (Exemption in method of addressing of an item in certain cases).— अशा प्राधिकरणांना उद्देशून आणि लिफाफ्यावर निर्दिष्ट सुपरस्क्रिप्शन (superscription) असलेल्या वस्तू, पोस्ट ऑफिसमध्ये सादर केल्यास, वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार पाठवणाऱ्याच्या नावाशिवाय आणि पूर्ण पत्त्याशिवाय पाठवण्यासाठी स्वीकारल्या जातील.

21. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंवर पत्ता लिहिण्याचे मानक (Standards for addressing on international items).— (1) एका वस्तूवर एकापेक्षा जास्त वितरण पत्ता नसावा:

(2) पत्ता, हस्तलिखित किंवा मशीनने छापलेला असो, वस्तूचे सहज वहन (transmission) आणि गंतव्य देश किंवा प्रदेशात पत्तेदाराला तिची डिलिव्हरी सुनिश्चित करण्यासाठी अचूक, पूर्ण आणि सुवाच्य शब्दांत असावा.

(3) पाठवणारा (sender) आणि पत्तेदार (addressee) यांचा पत्ता रोमन अक्षरांमध्ये आणि अरबी अंकांमध्ये लिहिलेला असावा, आणि जेथे आवश्यक असेल तेथे, पत्तेदाराचा पत्ता गंतव्य देश किंवा प्रदेशाच्या भाषेत देखील लिहिला जाऊ शकतो.

(4) गंतव्य ठिकाणाचे नाव आणि गंतव्य देश किंवा प्रदेशाचे नाव योग्य पोस्टकोड नंबर किंवा डिलिव्हरी झोन नंबरसह (जे लागू असेल ते) मोठ्या अक्षरांमध्ये (capital letters) लिहिले जावे.

(5) पाठवणारा आणि पत्तेदार यांच्या पत्त्यामध्ये खालील घटक, जे लागू असतील ते आणि खालील क्रमाने समाविष्ट असावेत, जोपर्यंत अन्यथा निर्दिष्ट केलेले नसेल: -

नाव

मोबाईल नंबर (पर्यायी)

इमारत (दरवाजा, मजला, जिना, विंग, इमारत, विशिष्ट उदाहरणे)

रस्ता (रस्त्याचे नाव/नंबर/प्रकार, प्राथमिक मार्ग, दुय्यम मार्ग)

PO Box

पोस्ट ऑफिस

शहर/शहर/ग्रामीण भाग (City/town/Rural Area)

प्रशासकीय क्षेत्र (प्रांत पातळी) (Administrative Areas - region level)

Postcode

देश/प्रदेश (Country/Territory)

(6) पत्तेदाराचा पत्ता समोरच्या बाजूच्या उजवीकडे आणि पाठवणाऱ्याचा पत्ता लिफाफ्याच्या समोरच्या बाजूच्या खालच्या डाव्या कोपऱ्यात लिहिला जावा.

(7) पत्तेदार आणि पाठवणाऱ्याचा पत्ता अनुक्रमे "To" आणि "From" या शब्दांनी सुरू झाला पाहिजे.

(8) लिफाफ्याच्या डाव्या, खालच्या आणि उजव्या बाजूने किमान 15mm ची रिकामी जागा ठेवली पाहिजे आणि पत्तेदाराच्या ॲड्रेस ब्लॉकचे वरच्या बाजूने किमान 40 mm चे अंतर असावे. तिकिटे किंवा फ्रँक इंप्रेशन्स वरच्या उजव्या कोपऱ्यात जास्तीत जास्त 74 mm च्या भागात लावली जातील.

(9) ॲड्रेस ब्लॉकच्या सभोवतालचा 10mm चा झोन कोणत्याही प्रिंटिंग किंवा लेखनापासून मुक्त असावा.

(10) पत्त्याव्यतिरिक्त इतर माहिती जसे की पाठवणाऱ्याचा कोड, सिरीयल किंवा अकाउंट नंबर किंवा इतर माहिती सामान्यतः पत्तेदाराच्या पत्त्यामध्ये समाविष्ट केली जाऊ नये आणि आवश्यक असल्यास, ती पहिल्या ओळीच्या वर छापली जावी परंतु पत्त्याच्या शेवटच्या ओळीच्या खाली कधीही नसावी.

(11) पत्त्याच्या ओळींमधील अंतर एकसमान असावे आणि ते 1mm पेक्षा जास्त आणि 5mm पेक्षा कमी असावे.

(12) शब्दांमधील जागा वगळता प्रति ओळ जास्तीत जास्त अक्षरांची संख्या 40 अक्षरे आहे.

(13) पोस्ट ऑफिसमध्ये पाठवण्यासाठी आलेली कोणतीही अकाउंटेबल आयटम जोपर्यंत ती नियम 18, 19 आणि उप-नियम (5) नुसार संबोधित केलेली नसेल तोपर्यंत स्वीकारली जाणार नाही.

22. वस्तू पोस्ट करणे (Posting of items).— वस्तू पोस्ट करण्यासाठी खालील पद्धतींचा वापर केला जाऊ शकतो: -

(a) लेटर बॉक्सेस (Letter Boxes) - पत्रे (Letters), लेटर कार्ड्स, एरोग्राम, पोस्टकार्ड्स, एअरमेल पोस्टकार्ड्स, बुक पोस्ट, स्मॉल पॅकेट्स, प्रिंटेड पेपर्स आणि अंधांसाठीचे साहित्य (literature for the blind), हे लेटर बॉक्सेसमध्ये पोस्ट केले जातील, जर त्यावर आकारले जाणारे टपाल शुल्क पूर्णपणे प्रीपेड असेल.

टीप 1: नोंदणीकृत वृत्तपत्र (Registered newspaper) वस्तू, नियतकालिक पोस्ट (periodical post) वस्तू आणि फ्रँक केलेल्या (franked) वस्तू या लेटर बॉक्सेसमध्ये पोस्ट केल्या जाणार नाहीत आणि पोस्ट केल्यास, त्या अनपेड (unpaid) मानल्या जातील आणि नियम 71 नुसार त्यांची विल्हेवाट लावली जाईल.

टीप 2: अकाउंटेबल आयटम्स (Accountable items) देखील लेटर बॉक्सेसमध्ये पोस्ट केल्या जाणार नाहीत.

टीप 3: मोठ्या वस्तू, ज्या त्यांच्या आकारामुळे लेटर-बॉक्सेसमध्ये पोस्ट केल्या जाऊ शकत नाहीत, त्या पोस्ट ऑफिसच्या खिडकीवर (window of the post office) हाताने स्वीकारल्या जाऊ शकतात. तथापि, अशा वस्तू अकाउंटेबल आयटम्स मानल्या जाणार नाहीत.

(b) पोस्ट ऑफिस काउंटर (Post office counter) - सर्व अकाउंटेबल आयटम्स टपालाने पाठवण्यासाठी पोस्ट ऑफिसच्या काउंटरवर सादर केल्या जातील.

(c) फ्रँचायझी आउटलेट (Franchisee Outlet) - वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या वस्तू पोस्ट ऑफिसच्या फ्रँचायझी आउटलेटद्वारे सादर केल्या जाऊ शकतात.

(d) सेल्फ-बुकिंग किओस्क (Self-Booking Kiosk) - निर्दिष्ट पोस्ट ऑफिसमध्ये उपलब्ध सेल्फ-बुकिंग किओस्कचा वापर प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार वस्तू पोस्ट करण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

टीप: प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) यांना अशा पोस्ट ऑफिसना नियुक्त करण्याचा अधिकार आहे, जेथे सेल्फ-बुकिंग किओस्कची सुविधा उपलब्ध आहे.

(e) वेब किंवा मोबाईल ॲप्लिकेशन (Web or Mobile Application) - वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार वस्तू पोस्ट करण्यासाठी अधिकृत वेब पोर्टल किंवा मोबाईल ॲप्लिकेशनचा वापर केला जाऊ शकतो.

23. टपालाने पाठवल्याची पावती (Receipt for transmission by post).— टपालाने पाठवण्यासाठी अकाउंटेबल आयटम सादर करणाऱ्या व्यक्तीला पावती (receipt) दिली जाईल.

24. वस्तूंची मालकी (Ownership of items).— (1) देशांतर्गत वस्तूंच्या बाबतीत, ती वस्तू योग्य पत्तेदाराला (addressee) वितरित होईपर्यंत पाठवणाऱ्याची (sender) मालमत्ता राहील, त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्यांतर्गत वस्तू जप्त (seizure) केल्याचे प्रकरण वगळता.

(2) आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या बाबतीत, ती वस्तू योग्य पत्तेदाराला वितरित होईपर्यंत पाठवणाऱ्याची मालमत्ता राहील, मूळ किंवा संक्रमण (transit) किंवा गंतव्य देशाच्या किंवा प्रदेशाच्या कोणत्याही कायद्यांतर्गत वस्तू जप्त केल्याचे प्रकरण वगळता.

25. देशांतर्गत वस्तूंवर बंदी (Prohibition of domestic items).— या नियमांच्या तरतुदींच्या अधीन राहून, कोणतीही व्यक्ती टपालाने खालील गोष्टी पाठवणार नाही, -

(a) कोणताही स्फोटक (explosive), धोकादायक, घाणेरडा, घातक किंवा हानिकारक पदार्थ, योग्यरित्या संरक्षित नसलेले कोणतेही तीक्ष्ण साधन, किंवा कोणताही जिवंत प्राणी जो एकतर घातक आहे किंवा टपालाने पाठवताना वस्तूंना किंवा पोस्ट ऑफिसच्या कोणत्याही अधिकाऱ्याला इजा पोहोचवू शकतो; किंवा

(b) टपालाने पाठवताना कोणत्याही वस्तूला किंवा पोस्ट ऑफिसच्या कोणत्याही अधिकाऱ्याला इजा पोहोचवणारी कोणतीही गोष्ट; याव्यतिरिक्त

(c) लॉटरीशी संबंधित कोणतेही तिकीट, प्रस्ताव, जाहिरात किंवा इतर कोणतीही बाब, केंद्र सरकार किंवा राज्य सरकारद्वारे आयोजित किंवा अधिकृत केलेली लॉटरी वगळता; किंवा

(d) कोणतेही अश्लील, अनैतिक किंवा बीभत्स प्रिंटिंग, पेंटिंग, छायाचित्र, लिथोग्राफ, एनग्रेव्हिंग, पुस्तक किंवा कार्ड, किंवा इतर कोणतेही डिजिटल मीडिया, किंवा इतर कोणतीही अश्लील, अनैतिक किंवा बीभत्स वस्तू; किंवा

(e) ज्यावर किंवा ज्याच्या कव्हरवर कोणतेही अश्लील, बीभत्स, देशद्रोही (seditious), निंदनीय (scurrilous), धमकी देणारे किंवा अत्यंत आक्षेपार्ह स्वरूपाचे शब्द, गुण किंवा डिझाइन असलेली कोणतीही वस्तू; किंवा

(f) ज्यावर किंवा ज्याच्या कव्हरवर कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यास बाधा आणणारी कोणतीही बाब असलेली वस्तू; किंवा

(g) ज्यावर किंवा ज्याच्या कव्हरवर घोषित गुन्हेगार (proclaimed offender) असलेल्या किंवा त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कोणत्याही कायद्यांतर्गत शिक्षेस पात्र असलेल्या गुन्ह्यासाठी दोषी ठरलेल्या व्यक्तीचे कोणतेही सचित्र प्रतिनिधित्व असलेली वस्तू; याव्यतिरिक्त

(h) ज्यावर किंवा ज्याच्या कव्हरवर, त्याच्या पत्त्याच्या बाजूला काहीही लिहिलेले, छापलेले किंवा अन्यथा उमटवलेले किंवा जोडलेले असेल, जे टपाल शुल्क भरण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तिकिटांसारखे समजले जाण्याची शक्यता असेल किंवा अशा तिकिटाच्या गैरसोयीच्या जवळ असल्याने पत्ता सहज आणि जलद वाचण्यास अडथळा आणत असेल; किंवा

(i) आंतरराष्ट्रीय नार्कोटिक्स कंट्रोल बोर्ड (International Narcotics Control Board) द्वारे परिभाषित केल्यानुसार अंमली पदार्थ (narcotics) आणि सायकोट्रॉपिक पदार्थ, किंवा इतर बेकायदेशीर औषधे जी गंतव्य देश किंवा प्रदेशात, मूळ देश किंवा प्रदेशात, केंद्र सरकार, राज्य सरकारे किंवा कोणत्याही अधिकृत एजन्सीद्वारे प्रतिबंधित आहेत; किंवा

(j) बनावट (counterfeit) आणि पायरटेड (pirated) वस्तू; किंवा

(k) अशी कोणतीही गोष्ट जी तिच्या स्वरूपामुळे किंवा पॅकिंगमुळे अधिकारी किंवा सामान्य जनतेला धोक्यात आणू शकते, किंवा इतर वस्तू, टपाल उपकरणे किंवा तृतीय-पक्षाच्या मालमत्तेला घाणेरडी किंवा खराब करू शकते; किंवा

(l) धोकादायक वस्तू (dangerous goods), अंमली पदार्थ आणि सायकोट्रॉपिक पदार्थ, प्रतिबंधित औषधे आणि सौंदर्यप्रसाधने वस्तू, आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक संघटना (International Air Transport Association - IATA), आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक संघटना (International Civil Aviation Organisation - ICAO), वन्यजीव विभाग (Department of Wildlife) आणि औषधे आणि सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 (1940 चा 23) अंतर्गत किंवा देशाच्या कोणत्याही कायद्यानुसार प्रतिबंधित असलेल्या वस्तू; किंवा

स्पष्टीकरण: या कलमाच्या उद्देशासाठी, "धोकादायक वस्तू (dangerous goods)" म्हणजे अशा वस्तू किंवा पदार्थ जे आरोग्य, सुरक्षितता, मालमत्ता किंवा पर्यावरणास धोका निर्माण करू शकतात, ज्यामध्ये स्फोटक, वायू, ज्वलनशील द्रव, विषारी आणि संसर्गजन्य पदार्थ, संरोधक (corrosives) आणि इतर संकीर्ण वस्तूंचा समावेश होतो ज्या आरोग्य आणि सुरक्षिततेस धोका निर्माण करू शकतात:

परंतु अट अशी आहे की, बॅटरी आणि इतर वस्तू, ज्यांचे हवाई मार्गाने वहन प्रतिबंधित आहे, त्या केवळ भूपृष्ठ (surface mode) मार्गानेच पत्तेदाराकडे पाठवल्या जातील; किंवा

(m) या नियमांमध्ये अन्यथा परवानगी असल्याशिवाय जिवंत प्राणी; किंवा

(n) विशेष प्रक्रियेद्वारे परवानगी असल्याशिवाय नाणी, नोटा (banknotes) आणि इतर मौल्यवान वस्तू:

परंतु अट अशी आहे की, हा आदेश रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची मार्गदर्शक तत्त्वे, परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, 1999 (1999 चा 42) अंतर्गत बनवलेले परकीय चलन व्यवस्थापन (चलनाची निर्यात आणि आयात) नियम, 2015 किंवा या विषयावरील त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या इतर कोणत्याही कायद्याशी सुसंगत असावा:

परंतु अशीही अट आहे की, चलन नोटा (currency notes), नाणी किंवा बँक नोटा या नेहमी विमा उतरवलेल्या वस्तू (insured items) म्हणून पाठवल्या जाव्यात; किंवा

(o) इतर वस्तू, ज्यांची आयात किंवा चलनावरील बंदी मूळ किंवा गंतव्य देश किंवा प्रदेशात आहे; याव्यतिरिक्त

(p) चालू आणि वैयक्तिक पत्रव्यवहाराचे स्वरूप असलेले दस्तऐवज, आर्काइव्ह केलेल्या साहित्याचा अपवाद वगळता, जे पाठवणारा आणि पत्तेदार किंवा त्यांच्यासोबत राहणाऱ्या व्यक्तींशिवाय इतर व्यक्तींमध्ये देवाणघेवाण केले जातात; किंवा

(q) युनिव्हर्सल पोस्टल युनियन (UPU) किंवा इतर कोणत्याही संघटनेद्वारे आंतरराष्ट्रीय पोस्टल सेवांमध्ये प्रतिबंधित असलेली कोणतीही गोष्ट; किंवा

(r) केंद्र सरकारद्वारे वेळोवेळी प्रतिबंधित केलेली इतर कोणतीही गोष्ट.

26. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंवर बंदी (Prohibition of international items).— या नियमांमध्ये घालून दिलेल्या अटी पूर्ण न करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय वस्तू स्वीकारल्या जाणार नाहीत आणि फसवणुकीच्या उद्देशाने किंवा टपाल शुल्क किंवा इतर टपाल फी भरणे टाळण्याच्या उद्देशाने पाठवलेल्या वस्तू स्वीकारल्या जाणार नाहीत.

27. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंवर नियम 25 ची अंमलबजावणी (Application of regulation 25 on international items).— नियम 25 हा कोणत्याही परदेशी देशात किंवा प्रदेशात टपालाने पाठवल्या जाणाऱ्या किंवा तिथून येणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय वस्तूंना लागू होईल, खालील प्रकरणे वगळता, म्हणजेच: -

(a) अशा धोकादायक वस्तू ज्या मूळ आणि गंतव्य देश किंवा प्रदेशादरम्यान टपालाने पाठवल्या जाऊ शकतात ज्यांनी त्यांना परस्पर किंवा एका दिशेने स्वीकारण्याची तयारी दर्शविली आहे, जर त्यांनी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधित कायद्यांचे पालन केले असेल;

(b) जिवंत प्राणी ज्यांना खालील गोष्टींमध्ये प्रवेश दिला जाईल-

(i) लेटर पोस्ट आयटम्स विमा उतरवलेल्या वस्तू व्यतिरिक्त: मधमाश्या (bees), जळू (leeches) आणि रेशीम किडे (silk-worms); उपद्रवी कीटकांच्या नियंत्रणासाठी बनवलेले परजीवी (parasites) आणि नाशक कीटक जे अधिकृत मान्यताप्राप्त संस्थांमध्ये देवाणघेवाण केले जातात; बायोमेडिकल संशोधनासाठी अधिकृत मान्यताप्राप्त संस्थांमध्ये देवाणघेवाण केल्या जाणाऱ्या ड्रोसोफिलिडे (drosophilidae) कुटुंबातील माश्या (flies);

(ii) पार्सल्स: जिवंत प्राणी ज्यांचे टपालाने वहन संबंधित देशांच्या किंवा प्रदेशांच्या टपाल नियमांद्वारे किंवा लागू कायद्यांद्वारे अधिकृत आहे.

28. मौल्यवान धातू आणि मौल्यवान रत्नांचे वहन (Transmission of precious metals and precious stones).— (1) मौल्यवान धातू (सोने, चांदी, प्लॅटिनम किंवा इतर मौल्यवान धातूंसह), मौल्यवान रत्ने (हिरे किंवा इतर मौल्यवान रत्नांसह), दागिने किंवा यांचे कोणतेही संयोजन (ते उत्पादित असो वा नसो), नाणी, बँक नोटा, चलन नोटा, धारकाला देय असलेल्या कोणत्याही प्रकारच्या सिक्युरिटीज, ट्रॅव्हलर्स चेक्स, अन्यथा निर्दिष्ट केल्याशिवाय, कोणत्याही परिस्थितीत टपालाने अनइन्श्युर्ड लेटर-पोस्ट आयटममध्ये पाठवले जाणार नाहीत.

(2) उप-नियम (1) च्या तरतुदींना बाधा न पोहोचवता, कोणताही देश किंवा प्रदेश त्याच्या प्रदेशातून उगम पावणाऱ्या किंवा त्याच्या पत्त्यावर असलेल्या किंवा त्याच्या प्रदेशातून ट्रांझिट à दिकुवेर्ट (open transit) मध्ये पाठवल्या जाणाऱ्या विमा उतरवलेल्या किंवा न उतरवलेल्या पार्सलमध्ये सोन्याचे बिस्किट (gold bullion) ठेवण्यास प्रतिबंध करू शकतो; अशा प्रकारे पाठवलेल्या वस्तूंच्या वास्तविक मूल्यापर्यंत.

29. अंधांसाठीच्या वस्तूंवर काही प्रकरणांमध्ये बंदी (Items for blind prohibited in certain cases).— खालील अटींनुसार छापलेले कागदपत्र आणि अंधांसाठीचे साहित्य म्हणून वस्तू पाठवण्यास बंदी असेल, म्हणजेच:-

(a) त्यावर कोणताही मजकूर नसावा किंवा पत्रव्यवहाराची कोणतीही वस्तू नसावी;

(b) त्यामध्ये कोणतेही टपाल तिकीट किंवा पूर्व-देयकाचा प्रकार (form of prepayment) नसावा, मग तो रद्द केलेला असो वा नसो, किंवा आर्थिक मूल्य दर्शवणारा कोणताही कागद नसावा, अशा प्रकरणांशिवाय जेथे वस्तूमध्ये मूळ वस्तू पोस्ट करणाऱ्या किंवा गंतव्य देशातील किंवा प्रदेशातील वस्तूच्या पाठवणाऱ्याचा किंवा त्याच्या अधिकृत व्यक्तीचा छापील पत्ता असलेला कार्ड, लिफाफा किंवा रॅपर समाविष्ट असेल, जो परत येण्यासाठी प्रीपेड असेल.

30. नियम 27 च्या उल्लंघनात पाठवलेल्या वस्तू (Items transmitted in contravention of regulation 27).— (1) नियम 27 च्या उल्लंघनातील वस्तू, कोणत्याही परिस्थितीत, त्यांच्या गंतव्यस्थानावर पाठवल्या जाणार नाहीत, पत्तेदारांना वितरित केल्या जाणार नाहीत किंवा मूळ ठिकाणी परत केल्या जाणार नाहीत (जे लागू असेल ते).

(2) जेथे, उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेली कोणतीही वस्तू संक्रमणादरम्यान (during transit) आढळल्यास, ती संक्रमण देशाच्या किंवा प्रदेशाच्या लागू कायद्यानुसार हाताळली जाईल.

(3) जेथे, उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेली कोणतीही वस्तू वहनादरम्यान (during transmission) आढळल्यास, ती काढून टाकली जाण्यास आणि प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने तिची विल्हेवाट लावण्यास पात्र असेल आणि उर्वरित वस्तू तिच्या गंतव्यस्थानावर पाठवली जाईल, सोबत अशा अस्वीकार्य वस्तूच्या विल्हेवाटीबद्दलची माहिती दिली जाईल.

31. सीमाशुल्क नियंत्रण (Customs control).— (1) पोस्ट ऑफिसमध्ये सादर केलेल्या सर्व आंतरराष्ट्रीय आउटबाउंड (outbound) वस्तू सीमाशुल्क नियंत्रण (customs control) आणि मूळ देश किंवा प्रदेश आणि गंतव्य देश किंवा प्रदेशाच्या लागू कायद्यांच्या अधीन असतील.

(2) सर्व आंतरराष्ट्रीय इनवर्ड (inward) वस्तू सीमाशुल्क नियंत्रण आणि त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्याच्या अधीन असतील.

(3) सीमाशुल्क विभागाने (customs department) लादलेले कोणतेही सीमाशुल्क (custom duty), अनुसूची III च्या तक्ता XII मध्ये नमूद केलेल्या अतिरिक्त पोस्टल फीसह, डिलिव्हरीच्या वेळी पत्तेदाराकडून आकारले जाईल.

32. पोस्ट ऑफिसला सीमाशुल्क इ. गोळा करण्याचा अधिकार (Post Office authorised to collect customs duty, etc.).— पोस्ट ऑफिसला वस्तूंच्या पाठवणाऱ्याकडून किंवा पत्तेदाराकडून, योग्यतेनुसार, सीमाशुल्क आणि देय असणारी सर्व इतर फी गोळा करण्याचा अधिकार असेल.

33. कोणत्याही कायद्याच्या उल्लंघनात पाठवलेल्या वस्तू (Items sent in contravention of any law).— कोणताही कायदा, नियम, नियमन किंवा त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या इतर कोणत्याही कायद्याच्या उल्लंघनात टपालाने पाठवलेली कोणतीही वस्तू अंमलबजावणी एजन्सी (enforcement agency) किंवा प्राधिकरण किंवा अधिकारी यांच्या निर्देशानुसार ताब्यात घेतली जाऊ शकते आणि तिची विल्हेवाट लावली जाऊ शकते.

34. अडवलेल्या वस्तूंची विल्हेवाट (Disposal of intercepted items).— (1) जर पोस्ट ऑफिसच्या एखाद्या अधिकाऱ्याला किंवा कर्मचाऱ्याला वाजवी कारणांवरून संशय आला की वहनाच्या मार्गातील एखादी वस्तू -

(a) अशा कोणत्याही गोष्टीचा समावेश करते ज्याच्या संदर्भात गुन्हा केला जात आहे किंवा गुन्हा करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे; किंवा

(b) गुन्ह्याचा कमिशनचा पुरावा देईल अशी कोणतीही गोष्ट समाविष्ट करते; याव्यतिरिक्त

(c) गुन्हा करण्यास मदत करण्यासाठी पाठवली जात आहे; किंवा

(d) संरक्षण, सार्वजनिक सुरक्षा किंवा सार्वजनिक सुव्यवस्थेच्या हितासाठी प्राप्त करणे आणि तपासणे आवश्यक आहे,

असा अधिकारी किंवा कर्मचारी नियमांच्या तरतुदींनुसार संबंधित कायदा अंमलबजावणी प्राधिकरणाद्वारे (law enforcement authority) तपासणीच्या उद्देशाने वस्तू ताब्यात घेण्यासाठी सक्षम प्राधिकरणाला (competent authority) निर्देश मागण्यासाठी माहिती देईल.

(2) उप-नियम (1) अंतर्गत वस्तूच्या तपासणीवर, ज्या संशयामुळे तिची तपासणी झाली तो संशय -

(a) सिद्ध झाल्यास, वस्तू फौजदारी खटल्यात पुराव्यासाठी ताब्यात घेतली जाऊ शकते किंवा नष्ट केली जाऊ शकते किंवा कायदा अंमलबजावणी प्राधिकरणाच्या आदेशानुसार इतर पद्धतीने हाताळली जाऊ शकते;

(b) सिद्ध न झाल्यास, वस्तू ज्या व्यक्तीला संबोधित केली आहे त्या व्यक्तीला किंवा अधिकृत व्यक्तीला वितरित केली जाईल.

35. धोकादायक पदार्थ असण्याचा संशय असलेल्या वस्तू (Items suspected to contain dangerous substances).— (1) जेथे एखाद्या वस्तूमध्ये कोणताही स्फोटक, धोकादायक, आक्षेपार्ह, घातक किंवा घाणेरडा पदार्थ असण्याचा संशय असेल, किंवा टपालाला किंवा पोस्ट ऑफिसच्या कोणत्याही अधिकाऱ्याला इजा पोहोचवणारी कोणतीही गोष्ट असेल, तर ती वहनाच्या ठिकाणी अडवली जाईल आणि ताब्यात घेतली जाईल जिथे ती आढळली आहे आणि पोस्ट ऑफिसच्या प्रभारी अधिकाऱ्याने तात्काळ या बाबीची माहिती पोलिस अधिकारी, पोस्ट ऑफिस अधिकारी आणि इतर नियुक्त प्राधिकरणांना (जे लागू असेल ते) द्यावी.

(2) वस्तूच्या संदर्भात पुढील आवश्यक कारवाई उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेल्या प्राधिकरणांच्या निर्देशानुसार केली जाईल.

36. प्रकटीकरणावर निर्बंध (Restriction on disclosure).— या नियमांच्या अनुषंगाने आपल्या अधिकारांचा वापर करताना किंवा आपल्या कर्तव्यांचे पालन करताना मिळालेली कोणतीही संप्रेषण किंवा माहिती कोणत्याही व्यक्तीने उघड करू नये, खालील गोष्टी वगळता-

(a) इतर कोणत्याही व्यक्तीला, ज्याला या नियमांच्या अनुषंगाने त्यांच्या कार्याचा वापर किंवा अंमलबजावणीसाठी त्याची आवश्यकता असेल;

(b) कोणतीही माहिती जी कोणत्याही कायद्यानुसार किंवा कोणत्याही न्यायालयात पुरावा म्हणून उघड करणे आवश्यक आहे.

37. उघडलेल्या वस्तूंची विल्हेवाट (Disposal of items opened).— (1) नियमांनुसार नियुक्त टपाल अधिकाऱ्याने उघडलेली किंवा तपासलेली कोणतीही वस्तू बेकायदेशीर वस्तू किंवा प्रतिबंधित वस्तू असल्याचे आढळल्यास, त्या वस्तूंची विल्हेवाट नियुक्त प्राधिकरणांच्या निर्देशानुसार लावली जाईल.

(2) जर उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेली वस्तू बेकायदेशीर किंवा प्रतिबंधित नसल्याचे आढळल्यास, ती तिच्या गंतव्यस्थानावर पाठवली जाईल जणू काही ती उघडली किंवा तपासली गेली नव्हती.

38. वस्तू उघडण्याची नोटीस (Notice of opening of an item).— जेथे बेकायदेशीर आढळलेली वस्तू अॅक्टच्या कलम 9 अंतर्गत टपाल अधिकाऱ्याने किंवा कर्मचाऱ्याने उघडली असेल, तिथे पाठवणाऱ्याला (sender) नोटीस पाठवली जाईल, आणि तो न आढळल्यास, पत्तेदाराला (addressee) पाठवली जाईल.

39. दायित्वातून सूट नाही (No relief from liability).— अॅक्ट किंवा नियमावली किंवा या नियमांतर्गत वस्तू ताब्यात घेणे, उघडणे, तपासणे, नष्ट करणे किंवा विल्हेवाट लावणे यामुळे कोणत्याही व्यक्तीला या नियमांविरुद्धच्या कोणत्याही गुन्ह्याच्या दायित्वापासून (liability) मुक्ती मिळणार नाही.

40. नुकसानीचा कोणताही अधिकार नाही (No right to compensation).— अॅक्ट किंवा नियमावली किंवा नियमन किंवा त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्याद्वारे प्रदान केलेल्या अधिकारांनुसार वस्तू किंवा तिच्या एन्क्लोजरला ताब्यात घेणे, उघडणे, तपासणे, जप्त करणे, नष्ट करणे किंवा विल्हेवाट लावणे या कारणामुळे दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) किंवा त्यांच्या कोणत्याही अधिकाऱ्यावर किंवा कर्मचाऱ्यावर कोणतेही दायित्व येणार नाही आणि कोणत्याही व्यक्तीला नुकसानीचा (compensation) कोणताही अधिकार असणार नाही.

CHAPTER III

MANNER OF DELIVERY OF ITEMS

41. अकाउंटेबल आयटम्स (Accountable items).— अकाउंटेबल आयटम्सची डिलिव्हरी खालीलप्रमाणे केली जाईल-

(a) नोंदणीकृत आयटम (registered item), विमा उतरवलेली आयटम (insured item), कॅश ऑन डिलिव्हरी, मनी ऑर्डरच्या बाबतीत पत्तेदाराला (addressee) किंवा अधिकृत व्यक्तीला;

(b) स्पीड पोस्ट आयटम, इंडिया पोस्ट पार्सल इ. च्या बाबतीत अधिकृत व्यक्तीला किंवा पत्त्यावर.

42. डिलिव्हरीसाठी जारी केल्या जाणाऱ्या अकाउंटेबल आयटम्स.— (1) एखादी अकाउंटेबल आयटम डिलिव्हरीसाठी जारी केली जाईल आणि जर ती पहिल्या सादरीकरणावर कोणत्याही कारणामुळे वितरित झाली नाही, तर ती डिलिव्हरीसाठी आणखी एकदा जारी केली जाईल. दोन प्रयत्नांनंतरही डिलिव्हरी न झाल्यास, ती कोणत्याही परिस्थितीत पुन्हा डिलिव्हरीसाठी जारी केली जाणार नाही.

(2) तथापि, पत्तेदाराला ती वस्तू स्वतः किंवा अधिकृत व्यक्तीद्वारे पोस्ट ऑफिसमधून घेण्यासाठी अकाउंटेबल आयटम आल्याची नोटीस (notice of arrival) जारी केली जाईल.

43. पत्तेदाराने पावतीवर स्वाक्षरी करणे (Addressee to sign in receipt).— (1) अकाउंटेबल आयटमचा पत्तेदार किंवा अधिकृत व्यक्ती पावतीवर आणि डिलिव्हरीच्या पुराव्यावर (proof of delivery) स्वाक्षरी करेल, जोपर्यंत कव्हरच्या बाह्य स्वरूपावरून छेडछाड (tampering) झाल्याचा संशय येत नाही.

(2) जेथे अकाउंटेबल आयटमच्या कव्हरचे बाह्य स्वरूप छेडछाड झाल्याचा संशय निर्माण करत असेल, तिथे ती वस्तू पोस्ट ऑफिसमध्ये, पोस्टमास्टरच्या उपस्थितीत उघडली जाईल आणि तिच्यातील सामग्रीची यादी (inventory) दोन प्रतींमध्ये तयार केली जाईल आणि त्यावर पत्तेदाराची स्वाक्षरी घेतली जाईल.

(3) स्वाक्षरी केलेल्या यादीची एक प्रत पोस्ट ऑफिसद्वारे अस्वाक्षरी केलेल्या प्रूफ ऑफ डिलिव्हरीसह पाठवणाऱ्याकडे पाठवली जाईल आणि जर पत्तेदार किंवा अधिकृत व्यक्ती ती वस्तू वितरित करणाऱ्या पोस्ट ऑफिसच्या कर्मचाऱ्यांना ओळखत नसेल, तर पोस्ट ऑफिसच्या कर्मचाऱ्यांना माहित असलेल्या व्यक्तीद्वारे पत्तेदार किंवा अधिकृत व्यक्तीची ओळख पटवणे किंवा पोस्टमास्टरच्या समाधानासाठी तिची ओळख स्थापित करेल असा पुरावा सादर करणे आवश्यक असेल, जर वितरण करणाऱ्या पोस्ट ऑफिस अधिकाऱ्याने तशी मागणी केली तर.

44. अकाउंटेबल आयटम्स व्यतिरिक्त इतर वस्तूंची लेटर डिलिव्हरी बॉक्स पद्धत (Letter delivery box of items other than accountable items).— (1) ज्या पत्तेदाराने पोस्ट बॉक्स (post box) किंवा पोस्ट बॅग (post bag) ची सुविधा घेतली आहे, त्यांच्यासाठी वस्तू पोस्ट बॉक्स किंवा पोस्ट बॅगमध्ये वितरित केल्या जाऊ शकतात.

(2) पोस्ट बॉक्स किंवा पोस्ट बॅगची सुविधा न घेतलेल्या प्रकरणांमध्ये, वस्तू पत्तेदाराच्या आवारात बसवलेल्या लेटर डिलिव्हरी बॉक्सद्वारे वितरित केल्या जातील.

(3) त्यावर नाव आणि पत्ता सुपरस्क्राइब्ड (superscribed) असलेला आणि पत्तेदाराच्या गरजेनुसार आकाराचा लेटर डिलिव्हरी बॉक्स, उप-नियम (2) मध्ये नमूद केलेल्या प्रत्येक घराच्या किंवा इमारतीच्या तळमजल्यावर जेथे पत्तेदार स्थित आहे तिथे स्थापित केला जाईल आणि असे लेटर डिलिव्हरी बॉक्स पोस्टमन किंवा डिलिव्हरी करणाऱ्या व्यक्तीला सहज प्रवेश करता येईल अशा सोयीस्कर ठिकाणी स्थित असावेत.

स्पष्टीकरण: या उप-नियमाच्या उद्देशासाठी, "इमारत (building)" या संज्ञेचा अर्थ दोन किंवा अधिक मजले असलेल्या बांधकामाशी आहे, ज्यामध्ये हाय-राईज इमारतींचा समावेश होतो, ज्या अस्तित्वात आहेत किंवा ज्यांचे बांधकाम पूर्ण झाले आहे;

परंतु अट अशी आहे की, एखाद्या इमारतीत किंवा इमारतीच्या एकाच मजल्यावर असलेल्या एक किंवा अधिक किंवा सर्व पत्तेदारांद्वारे एकच लेटर डिलिव्हरी बॉक्स सामान्य लेटर बॉक्स (common letter box) म्हणून प्रदान केला जाऊ शकतो:

परंतु अशीही अट आहे की, जेथे पावतीच्या बदल्यात वितरित करावी लागणारी वस्तू पत्तेदाराच्या अनुपलब्धतेमुळे अवितरित राहते, तिथे त्यासंबंधीची सूचना लेटर डिलिव्हरी बॉक्सद्वारे किंवा डिजिटल कम्युनिकेशनद्वारे दिली जाऊ शकते.

(4) अशा प्रत्येक लेटर डिलिव्हरी बॉक्सला वरच्या बाजूला आणि समोर तोंड करून एक पोझिटिंग अपर्चर (posting aperture) प्रदान केले जाईल, ज्यामध्ये पोझिटिंग अपर्चरच्या खालच्या कडेवरून आतल्या बाजूला प्रक्षेपित होणारी आडवी कडा (horizontal ledge) असेल.

(5) जेथे असा लेटर डिलिव्हरी बॉक्स स्थापित केलेला नसेल, तिथे अशा वस्तूंची डिलिव्हरी लेटर डिलिव्हरी बॉक्स स्थापित होईपर्यंत केवळ पोस्ट ऑफिसमध्येच केली जाईल.

(6) एखाद्या विशिष्ट इमारतीमध्ये या आदेशाच्या तरतुदींचे पालन करण्यात खरी अडचण असल्यास, विभागीय प्रमुख (Divisional Head), लेखी नोंद करायच्या कारणांसाठी, उक्त इमारतीला या नियमाच्या तरतुदींतून सूट देऊ शकतात.

(7) लेटर डिलिव्हरी बॉक्समध्ये वितरित न होऊ शकणाऱ्या आकाराच्या वस्तू आणि अनपेड किंवा अपुरे पैसे भरलेल्या वस्तू पोस्टमन किंवा डिलिव्हरी करणाऱ्या व्यक्तीद्वारे पत्तेदाराला किंवा अधिकृत व्यक्तीला किंवा पत्त्यावर वितरित केल्या जातील.

(8) अनपेड किंवा अपुरे पैसे भरलेल्या वस्तूंची डिलिव्हरी गोळा करायचे असलेले टपाल शुल्क गोळा केल्यानंतरच केली जाईल.

45. विंडो डिलिव्हरी (Window delivery).— वस्तूचा पत्तेदार पोस्ट बॉक्स किंवा पोस्ट बॅग प्रणालीची सुविधा न घेता व्यवसाय तासांदरम्यान पोस्ट ऑफिसमध्ये वस्तू प्राप्त करण्याची सुविधा मिळवू शकतो. यासाठी त्याने पोस्टमास्टरला कोणताही शुल्क न देता लेखी विनंती करावी लागेल आणि अशा परिस्थितीत ती वस्तू पोस्टमनला घरपोच डिलिव्हरीसाठी दिली जाणार नाही.

46. पोस्ट बॉक्स (Post box).— (1) एखादी व्यक्ती, फर्म किंवा इतर संस्था विशिष्ट पोस्ट ऑफिसमध्ये अनुसूची I च्या तक्ता IX मध्ये नमूद केलेल्या लागू शुल्कासह अर्ज करून पोस्ट बॉक्सची सुविधा मिळवू शकते, जेणेकरून पोस्ट बॉक्स नंबर असलेल्या पूर्णपणे प्रीपेड वस्तू पोस्ट बॉक्सद्वारे वितरित केल्या जाऊ शकतील.

(2) पोस्ट बॉक्सशी संबंधित अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्या जातील.

47. पोस्ट बॅग्ज (Post bags).— (1) एखादी व्यक्ती, फर्म किंवा इतर संस्था कोणत्याही पोस्ट ऑफिसमध्ये अनुसूची I च्या तक्ता IX मध्ये नमूद केलेल्या लागू शुल्कासह अर्ज करून पोस्ट बॅगची सुविधा मिळवू शकते, जेणेकरून पोस्ट बॅग नंबर असलेल्या पूर्णपणे प्रीपेड वस्तू प्राप्त आणि वितरित केल्या जाऊ शकतील.

(2) पोस्ट बॅगशी संबंधित अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

48. स्मार्ट डिलिव्हरी बॉक्स (Smart delivery box).— (1) मंडळ प्रमुख (Circle Head) यांना अशा पोस्ट ऑफिस किंवा इतर ठिकाणांना नियुक्त करण्याचा अधिकार आहे, जेथे स्मार्ट डिलिव्हरी बॉक्सच्या सेवा उपलब्ध आहेत.

(2) या सेवेचा लाभ कोणालाही पोस्ट ऑफिसमध्ये अर्ज करून आणि वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या फी किंवा शुल्कासह घेता येईल.

(3) स्मार्ट डिलिव्हरी बॉक्सचा वापर बॉक्सच्या असाइनीला (assignee) संबोधित केलेल्या आणि प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या वस्तूंच्या डिलिव्हरीसाठी केला जाईल.

49. सार्वजनिक अधिकाऱ्यांना डिलिव्हरी (Delivery to public officers).— (1) ज्या वस्तूंवर "On India Government Service" असे सुपरस्क्राइब्ड (superscribed) केलेले असेल आणि पत्त्यामध्ये सार्वजनिक अधिकाऱ्याचे नाव आणि अधिकृत पदनाम (official designation) दोन्ही समाविष्ट असेल किंवा अधिकृत पदनाम नसेल, त्या वस्तू अधिकृत पदनामानुसार वितरित किंवा पुनर्निर्देशित (redirected) केल्या जातील, जरी ती नामनिर्दिष्ट व्यक्ती आता त्या पदावर नसेल किंवा ते स्टेशन सोडून गेली असेल.

(2) ज्या वस्तूंवर "On India Government Service" असे सुपरस्क्राइब्ड केलेले नसेल, परंतु पत्त्यामध्ये सार्वजनिक अधिकाऱ्याचे नाव आणि अधिकृत पदनाम दोन्ही समाविष्ट असेल, त्या वस्तू नावावरून वितरित किंवा पुनर्निर्देशित केल्या जातील, तर पत्त्यामध्ये नाव नसलेल्या वस्तू पत्तेदाराच्या अधिकृत पदनामानुसार वितरित केल्या जातील.

50. फर्म्स इ. ना वस्तू वितरित करण्याची विशेष प्रक्रिया (Special procedure for delivering items to firms, etc.).— (1) फर्म किंवा कंपनीला डिलिव्हरीसाठी संबोधित केलेल्या वस्तू मालक, भागीदार (partner) किंवा प्रोप्रायटरद्वारे अधिकृत केलेल्या व्यक्तीला वितरित केल्या जातील.

(2) प्राधिकृत पत्र (authority letter) मालक किंवा प्रोप्रायटर किंवा भागीदार द्वारे त्या भागातील डिलिव्हरी पोस्ट ऑफिसच्या पोस्टमास्टरला दिले जाईल जेथे फर्म किंवा कंपनीचे कार्यालय स्थित आहे.

51. मृत व्यक्तींना संबोधित केलेल्या वस्तू (Items addressed to deceased persons).— मृत व्यक्तींना संबोधित केलेल्या वस्तू अनक्लेम्ड (unclaimed) मानल्या जातील आणि नियम 65 च्या उप-नियम (2) च्या तरतुदींनुसार त्यांची विल्हेवाट लावली जाईल.

52. खराब झालेल्या वस्तूंची डिलिव्हरी (Delivery of damaged item).— जेथे एखादी अकाउंटेबल आयटम वितरणाच्या कार्यालयात खराब झालेल्या स्थितीत प्राप्त झाल्यास, पत्तेदाराला देशांतर्गत वस्तूच्या बाबतीत सात दिवसांच्या आत आणि आंतरराष्ट्रीय वस्तूच्या बाबतीत पंधरा दिवसांच्या आत पोस्ट ऑफिसमध्ये येऊन डिलिव्हरी घेण्यासाठी नोटीस पाठवली जाईल आणि अशा वस्तूची डिलिव्हरी किंवा विल्हेवाट प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार केली जाईल.

53. पत्तेदाराला सूचना (Intimation to addressee).— पत्तेदाराला सूचना पोस्टमनद्वारे अकाउंटेबल आयटम्ससाठी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार दिली जाईल.

54. आवश्यक असल्यास पत्तेदाराची ओळख मागणे (Seeking identification of addressee, if needed).— (1) जर पत्तेदार किंवा अधिकृत व्यक्ती पोस्टमनला किंवा डिलिव्हरी करणाऱ्या व्यक्तीला माहित नसेल, तर तो वस्तू वितरित करण्यापूर्वी त्यांची ओळख मागू शकतो.

(2) पासपोर्ट, कायमस्वरूपी खाते क्रमांक (PAN) कार्ड, ड्रायव्हिंग लायसन्स आणि इतर वस्तू असलेल्या अकाउंटेबल आयटम्सची डिलिव्हरी केवळ प्राप्तकर्त्याची ओळख प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने तपासल्यानंतरच केली जाईल.

55. वस्तूंचे पुनर्निर्देशन (Redirection of items).— (1) वस्तूचा पाठवणारा (sender) अकाउंटेबल डोमेस्टिक आयटम आणि आंतरराष्ट्रीय इनवर्ड आयटमच्या संदर्भात अनुसूची I च्या तक्ता VI मध्ये नमूद केलेली पोस्टल फी भरून पत्तेदाराच्या संमतीशिवाय खालील सुविधेचा लाभ घेऊ शकतो, म्हणजेच:-

(a) टपलातून वस्तू परत मागवणे (recall of the item from the post):

परंतु अट अशी आहे की, बुकिंग कार्यालयातून वस्तू रवाना होण्यापूर्वी ती प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या कोणत्याही कारणामुळे रद्द केली जाऊ शकते; किंवा

(b) पत्तेदाराच्या पत्त्यात किंवा नावामध्ये बदल करणे.

(2) वस्तूचा पत्तेदार पत्त्यात बदल करण्याची सुविधा मोफत मिळवू शकतो जर मूळ पत्ता आणि पर्यायी पत्ता एकाच पोस्ट ऑफिसच्या डिलिव्हरी क्षेत्राच्या आत असेल; किंवा अन्यथा उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेली पोस्टल फी भरून.

(3) पोस्ट ऑफिस लागू फीची पावती देईल.

56. काही सुविधा मिळवण्याची विनंती (Request to avail certain facilities).— जर वस्तू गंतव्य पोस्ट ऑफिसमध्ये डिलिव्हरीसाठी बाहेर पडली असेल, किंवा जप्त (seized), जप्त (confiscated), किंवा संबंधित देशाच्या कोणत्याही लागू कायद्यांतर्गत नष्ट केली गेली असेल, तर नियम 57 अंतर्गत पाठवणाऱ्याच्या किंवा पत्तेदाराच्या कोणत्याही विनंतीचा विचार केला जाणार नाही.

57. विनंती करण्याची पद्धत (Manner of making request).— (1) पाठवणारा (sender) किंवा पत्तेदार (addressee) किंवा अधिकृत व्यक्ती नियम 55 मध्ये नमूद केलेल्या सुविधांचा लाभ घेण्यासाठी कारणांसह लेखी विनंती लागू फीसह पोस्ट ऑफिसला करू शकते:

परंतु अट अशी आहे की, परदेशी देशात किंवा प्रदेशात पाठवायच्या वस्तूच्या बाबतीत अशी कोणतीही विनंती विचारात घेतली जाणार नाही, जोपर्यंत ती वस्तू या संदर्भात प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या देशात किंवा प्रदेशात पाठवायची नसेल.

(2) टपाल शुल्क आणि लागू फी एकदा भरल्यानंतर कोणत्याही परिस्थितीत परत (refunded) केली जाणार नाही.

58. विनंती पूर्ण न झाल्यास पोस्ट ऑफिस जबाबदार नाही (Post Office not liable for non-fulfilment of request).— नियम 55 आणि 56 मध्ये नमूद केलेल्या अटींच्या अधीन राहून, पोस्ट ऑफिस पाठवणाऱ्याच्या विनंतीच्या पूर्ततेसाठी जबाबदार असणार नाही आणि या संदर्भात केलेल्या अर्जाच्या विरोधात कोणत्याही वस्तूच्या डिलिव्हरीमुळे कोणतेही दायित्व अंगावर घेणार नाही:

परंतु अट अशी आहे की, अशा प्रकरणांमध्ये अशा विनंतीसाठी आकारलेली फी परत केली जाईल.

59. डिलिव्हरीच्या वेळी देय असलेले टपाल तिकीट (Postage payable on delivery).— पोस्टमास्टर किंवा प्रभारी अधिकारी हे सुनिश्चित करतील की खालील वर्गातील वस्तूंवर त्यांच्या उपस्थितीत टपाल शुल्क योग्यरित्या आकारले गेले आहे:

(a) अपुरे पैसे भरलेल्या वस्तू ज्या पूर्णपणे प्रीपेड मानल्या गेल्या आहेत;

(b) अनपेड वस्तू ज्यांवर पोस्टेज ड्यू स्टॅम्प (postage due stamp) उमटवलेला नाही; आणि

(c) ज्या वस्तूंच्या रवानगी कार्यालयांनी (offices of dispatch) त्यांच्यावर देय असलेल्या टपाल शुल्काची पूर्ण रक्कम आकारलेली नाही.

60. पोस्टेज-ड्यू स्टॅम्प (Postage-due stamp).— (1) नियम 59 मध्ये नमूद केलेल्या वस्तूंवर पोस्टेज-ड्यू स्टॅम्प उमटवला जाईल आणि रवानगी कार्यालयाच्या पोस्टेज-ड्यू स्टॅम्पच्या इंप्रेशनद्वारे दर्शविलेली रक्कम पोस्टमास्टर किंवा प्रभारी अधिकारी किंवा अधिकृत कार्यालय किंवा कर्मचाऱ्याच्या आद्याक्षरांच्या (initials) खाली नमूद केली जाईल.

(2) परदेशी टपालाद्वारे (foreign post) प्राप्त झालेल्या वस्तूच्या बाबतीत, ती ज्या परदेशी पोस्ट ऑफिसमधून जाते त्याशिवाय इतर कोणत्याही पोस्ट ऑफिसद्वारे कोणत्याही परिस्थितीत टपाल शुल्क आकारले जाणार नाही.

(3) जर फॉरेन पोस्टची एखादी अनपेड वस्तू, ज्यावर मूळ कार्यालयाने T - स्टॅम्प उमटवला नाही आणि उघड चुकीमुळे फॉरेन पोस्ट ऑफिसने टॅक्स लावला नाही, ती डिलिव्हरीसाठी पोस्ट ऑफिसमध्ये प्राप्त झाल्यास, अशी वस्तू संबंधित फॉरेन पोस्ट ऑफिसकडे योग्य टॅक्स लावण्यासाठी परत पाठवली जाईल आणि देय टपाल शुल्क वसूल केल्यानंतर परत आल्यावर वितरित केली जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, ज्या वस्तूंवर केवळ मूळ देश किंवा प्रदेश दर्शवणारी छापील इंप्रेशन्स आणि "टॅक्स पर्स्यु" म्हणजेच "चार्ज कलेक्टेड", "पोर्ट पेये" म्हणजेच "पोस्टेज पेड" किंवा मूळ देश किंवा प्रदेशाच्या भाषेत तत्सम अभिव्यक्ती असेल, गोळा केलेले टपाल शुल्क न दर्शवता, अशा वस्तूंवर एक्सचेंज कार्यालयांद्वारे किंवा डिलिव्हरी कार्यालयांद्वारे टॅक्स लावला जाणार नाही आणि त्या पूर्णपणे प्रीपेड असल्यासारख्या वितरित केल्या जातील.

61. सीमाशुल्क देय असलेल्या वस्तूंची डिलिव्हरी (Delivery of items on which customs duty is due).— ज्या वस्तूंवर वसूल करायचे सीमाशुल्क प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या रकमेपेक्षा जास्त असेल, त्या सामान्यतः पोस्ट ऑफिसच्या खिडकीवर वितरित केल्या जातील आणि असे शुल्क रोख किंवा चेकद्वारे किंवा इतर कोणत्याही निर्दिष्ट पद्धतीने भरले जाऊ शकते.

62. वस्तू नाकारणे (Refusal of items).— (1) वस्तूचा पत्तेदार पोस्ट ऑफिसला त्यावर देय असलेली रक्कम भरण्यास बांधील असणार नाही जर त्याला त्याची डिलिव्हरी घ्यायची नसेल आणि अशा परिस्थितीत पोस्टमनद्वारे कव्हरवर "Refused" हा शब्द लिहिला जाईल.

(2) अनक्लेम्ड (Unclaimed) आणि नाकारलेल्या वस्तू ताबडतोब थेट पोस्टिंगच्या कार्यालयांकडे पाठवणाऱ्याला डिलिव्हरीसाठी परत केल्या जातील आणि जर अशा परत केलेल्या वस्तूंचा पाठवणारा सापडला नाही, तर त्या वस्तू रिटर्न्ड लेटर ऑफिस (Returned Letter Office) कडे पाठवल्या जातील.

(3) आंतरराष्ट्रीय वस्तूच्या बाबतीत, अशी वस्तू पुढील विल्हेवाटीसाठी फॉरेन पोस्ट ऑफिसकडे परत केली जाईल.

63. आकारलेली रक्कम भरण्याचे बंधन (Obligation to pay sum charged).— जेव्हा एखादी व्यक्ती अशा वस्तूची डिलिव्हरी घेते ज्यावर पोस्ट ऑफिसची कोणतीही रक्कम देय असते, तेव्हा तिने त्यावर चिन्हांकित केलेली रक्कम भरली पाहिजे.

64. पत्तेदाराच्या पोस्ट ऑफिसमध्ये अवितरित वस्तू ठेवणे आणि त्यांची विल्हेवाट लावणे (Detention and disposal of undelivered items at post office of addressee).— (1) एखादी वस्तू सामान्यतः ज्या पोस्ट ऑफिसला संबोधित केली आहे त्या पोस्ट ऑफिसमध्ये ठेवण्यात (deposit) येईल, पत्तेदाराचा शोध घेण्याच्या सर्व चौकशी अयशस्वी झाल्यापासून सात दिवसांच्या कालावधीसाठी.

(2) पत्तेदाराकडून पोस्ट ऑफिसमध्ये ठेवण्याच्या सूचना मिळाल्यावर, ती वस्तू ज्या पोस्ट ऑफिसला संबोधित केली आहे त्या पोस्ट ऑफिसमध्ये प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या कालावधीसाठी राहील.

65. विशिष्ट प्रकरणांमध्ये अवितरित वस्तू परत करणे (Undelivered items to be returned in certain cases).— (1) एखादी अवितरित वस्तू, ज्याचा पत्तेदार -

(a) ने नाकारली आहे, किंवा योग्य नोटीस मिळाल्यानंतरही डिलिव्हरी घेतली नाही, किंवा प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या कालावधीत डिलिव्हरी घेत नाही; किंवा

(b) पत्रव्यवहाराच्या पुनर्निर्देशनाबद्दल (redirection) पोस्ट ऑफिसला माहिती न देता पत्ता सोडून गेल्याचे माहित आहे; किंवा

ती वस्तू ज्या पोस्ट ऑफिसला संबोधित केली आहे त्या पोस्ट ऑफिसमध्ये ठेवली जाणार नाही आणि जर वस्तूच्या बाहेरील बाजूवर पाठवणाऱ्याचे नाव आणि पत्ता स्पष्टपणे असेल तर ती पाठवणाऱ्याकडे परत केली जाईल, अन्यथा संबंधित रिटर्न्ड लेटर ऑफिसकडे पाठवली जाईल.

(2) उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेली वस्तू पाठवणाऱ्याला किंवा अधिकृत व्यक्तीला वितरित केली जाईल आणि त्यासोबत जोडलेला कोणताही प्रूफ ऑफ डिलिव्हरी वितरित केला जाणार नाही आणि नष्ट केला जाईल.

(3) वस्तू पाठवणाऱ्याला अवितरित राहिल्याच्या बाबतीत, अशी वस्तू संबंधित रिटर्न्ड लेटर ऑफिस (RLO) कडे पाठवली जाईल.

66. अवितरित वस्तूंवर मानक शेरे (Standard remarks on undelivered items).— (1) डिलिव्हरी न होण्याची कारणे वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या मानक शेऱ्यांचा (standard remarks) वापर करून नोंदवली जातील.

(2) एखाद्या वस्तूवर पोस्ट ऑफिसचे अधिकृत मार्क असणे, जे दर्शवते की वस्तू उप-नियम (1) मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या मानक शेऱ्यांनुसार हाताळली गेली आहे, तो त्या तथ्याचा पुरावा असेल आणि ज्या व्यक्तीकडून ती वस्तू आल्याचे समजते, ती व्यक्ती उलट सिद्ध होईपर्यंत तिचा पाठवणारा (sender) मानला जाईल.

67. रिटर्न्ड लेटर ऑफिस (RLO) मध्ये अवितरित वस्तू ठेवणे आणि त्यांची विल्हेवाट लावणे (Detention and disposal of undelivered items at Returned Letter Office - RLO).— पत्तेदार तसेच पाठवणारा यांना अवितरित राहिलेल्या वस्तू रिटर्न्ड लेटर ऑफिसमध्ये खालील कालावधीसाठी ठेवल्या जातील -

(a) पंधरा दिवस जेव्हा त्या अनअकाउंटेबल (unaccountable) असतात; आणि

(b) तीस दिवस जेव्हा त्या अकाउंटेबल (accountable) असतात.

स्पष्टीकरण: या नियमाच्या उद्देशासाठी, "रिटर्न्ड लेटर ऑफिस" म्हणजे असे कार्यालय जे अनक्लेम्ड आणि नाकारलेल्या वस्तू, किंवा पत्ता नसलेल्या वस्तू, किंवा न वाचता येणाऱ्या किंवा अपूर्ण पत्त्याच्या वस्तू हाताळते.

68. अवितरित वस्तू हाताळण्याची कार्यपद्धती (Procedure in case of dealing undelivered items).— (1) नियम 64 ते 66 मध्ये नमूद केलेल्या अवितरित वस्तू खालीलप्रमाणे हाताळल्या जातील: -

(a) अंगभूत मूल्य नसलेल्या वस्तू (items without intrinsic value), जसे की छापलेले किंवा हस्तलिखित कागदपत्रे असलेल्या वस्तू, त्या रद्दी कागद म्हणून विकून किंवा नष्ट करून ताबडतोब विल्हेवाट लावल्या जातील;

(b) मॅगझिन, नियतकालिके (periodicals) आणि वृत्तपत्रे, प्रादेशिक प्रमुखाच्या (Regional Head) पर्यायानुसार, कोणत्याही सार्वजनिक उद्देशासाठी वापरली जाऊ शकतात;

(d) ज्या पोस्टकार्ड्स आणि लेटर कार्ड्सवर टपाल शुल्क प्रीपेड केलेले नाही, त्या ताबडतोब नष्ट केल्या जातील;

परंतु अट अशी आहे की, या नियमातील कोणतीही गोष्ट जनहितार्थ आवश्यक वाटणाऱ्या कोणत्याही वस्तूचा ताबडतोब नाश करण्यास प्रतिबंध करणार नाही.

(2) नियम 67 मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या कालावधीच्या समाप्तीवर, रिटर्न्ड लेटर ऑफिसमध्ये संबंधित मंडळ प्रमुख (Circle Head) किंवा प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) यांना योग्य वाटेल अशा पद्धतीने वस्तूची विल्हेवाट लावली जाईल.

69. पत्त्यातील बदलाबाबतची सूचना वैध राहण्याचा कालावधी (Period for which intimation regarding change in address remain valid).— (1) एखादा रहिवासी त्याच्या निवासी किंवा अधिकृत पत्त्यातील बदलाबाबत संबंधित पोस्ट ऑफिसला लेखी सूचना देऊ शकतो, जेणेकरून त्याला किंवा त्याच्या पत्त्यावर येणाऱ्या वस्तू नवीन पत्त्यावर वितरित केल्या जाऊ शकतील.

(2) अशी सूचना तीन महिन्यांपेक्षा जास्त नसलेल्या कालावधीसाठी वैध राहील.

(3) वस्तूंच्या डिलिव्हरीसाठी नियम 55 च्या उप-नियम (2) च्या तरतुदी म्युटाटिस म्युटांडिस (mutatis mutandis - आवश्यक बदलांसह) लागू असतील.

70. अधिकृत मार्क बनवण्यासाठी अधिकृत असलेले अधिकारी किंवा कर्मचारी (Officers or officials authorised to make an official mark).— (1) खालील अधिकारी किंवा कर्मचारी वस्तूंवर अधिकृत मार्क बनवण्यासाठी अधिकृत आहेत, जो दर्शवतो की त्यासंबंधी पोस्ट ऑफिसला कोणतेही टपाल शुल्क किंवा इतर रक्कम देय आहे आणि असा मार्क हा रक्कम देय असल्याचा पुरावा असेल; आणि ती वस्तू नाकारली गेली आहे किंवा अस्वीकृत केली गेली आहे किंवा अनक्लेम्ड आहे, किंवा इतर कोणत्याही कारणामुळे वितरित केली जाऊ शकत नाही: -

(a) कार्यालयाचे पोस्टमास्टर;

(b) संबंधित पर्यवेक्षक (supervisor) आणि कर्मचारी, ज्यांच्याकडे वस्तूंच्या डिलिव्हरीचे काम सोपवले आहे;

(c) पोस्टमन किंवा अधिकृत डिलिव्हरी करणारी व्यक्ती.

(2) शाखा पोस्ट ऑफिसेस (branch post offices) शी संबंधित प्रकरणांमध्ये, उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेले पोस्टमास्टर आणि पोस्टमन किंवा अधिकृत डिलिव्हरी करणाऱ्या व्यक्तीद्वारे केले जाणारे काम अनुक्रमे ग्रामीण डाक सेवक शाखा पोस्टमास्टर (Grameen Dak Sevak Branch Postmaster) आणि डिलिव्हरीचे काम करणारे ग्रामीण डाक सेवक (Grameen Dak Sevak) यांच्याद्वारे केले जाईल.

(3) या नियमांच्या उद्देशांसाठीची कार्यपद्धती वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल.

71. अनपेड आणि अपुरे पैसे भरलेल्या देशांतर्गत वस्तूंच्या थकबाकीची वसुली (Recovery of dues in respect of unpaid and insufficiently paid domestic items).— अशी कोणतीही वस्तू ज्यावर टपाल शुल्क किंवा एअरमेल फी प्रीपेड केलेली नाही, किंवा अपुरी प्रीपेड केलेली आहे, ती पत्तेदाराला वितरित करताना किंवा अवितरित असल्याच्या बाबतीत पाठवणाऱ्याकडून अनुसूची I च्या तक्ता VIII मध्ये नमूद केलेल्या दरांनी आकारली जाईल.

72. अनपेड आणि अपुरे पैसे भरलेल्या आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या थकबाकीची वसुली (Recovery of dues in respect of unpaid and insufficiently paid international items).— (1) अशी कोणतीही इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय वस्तू (inward international item) ज्यावर टपाल शुल्क किंवा एअरमेल फी प्रीपेड केलेली नाही किंवा अपुरी प्रीपेड केलेली आहे, ती पत्तेदाराला वितरित करताना किंवा अवितरित असल्याच्या बाबतीत पाठवणाऱ्याकडून अनुसूची III च्या तक्ता X मध्ये नमूद केलेल्या दरांनी आकारली जाईल.

(2) अशी कोणतीही आउटवर्ड आंतरराष्ट्रीय वस्तू (outward international item) ज्यावर टपाल शुल्क किंवा एअरमेल फी प्रीपेड केलेली नाही किंवा अपुरी प्रीपेड केलेली आहे, ती गंतव्यस्थानावर पाठवली जाणार नाही तर कोणत्याही शुल्काशिवाय पाठवणाऱ्याला परत दिली जाईल.

CHAPTER IV

COMPENSATION

73. देशांतर्गत वस्तूंच्या बाबतीत नुकसानभरपाई (Compensation in respect of domestic items).— (1) अन्यथा निर्दिष्ट केल्याशिवाय, या नियमांमध्ये नमूद केलेल्या अटींच्या अधीन राहून वस्तू गहाळ होणे, खराब होणे, आंशिक गहाळ होणे किंवा उशीर होणे या प्रकरणांमध्ये दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) द्वारे वस्तूच्या पाठवणाऱ्याला (sender) नुकसानभरपाई (compensation) देय असेल.

(2) वस्तू गहाळ होणे, खराब होणे, आंशिक गहाळ होणे किंवा उशीर होणे या प्रकरणांमध्ये नुकसानभरपाई दिली जाईल, जोपर्यंत ती वस्तू खालील परिस्थितींमध्ये अवितरित मानली जात नाही, म्हणजेच: -

(a) ती खालील परिस्थितींमध्ये अवितरित मानली जाते, म्हणजेच: -

(i) अयशस्वी डिलिव्हरीनंतर, पत्तेदाराने होल्डिंग कालावधीत "इंटिमेशन सर्व्हड" अंतर्गत संधीचा फायदा घेतला नाही; किंवा

(ii) पत्ता असुरक्षित आहे किंवा डिलिव्हरी पॉईंटवर जाण्यास प्रतिबंध किंवा अडथळा निर्माण झाला आहे; किंवा

(iii) ज्या पत्त्यावर वस्तू वितरित करायची आहे तो पत्ता कोणत्याही व्यक्तीद्वारे कायमस्वरूपी व्यापलेला (permanently occupied) नाही; किंवा

(iv) वस्तूवर पत्ता पूर्ण आणि अचूकपणे लिहिलेला नाही ज्यामध्ये पत्त्याच्या सर्व घटकांचा समावेश असावा, समोरच्या बाजूला स्पष्टपणे लिहिलेला असावा, किंवा कव्हरच्या समोर सुरक्षितपणे जोडलेल्या लेबलावर असावा (किंवा अन्यथा अशा पद्धतीने पत्ता पूर्णपणे स्पष्ट दिसेल जणू काही तो कव्हरच्या समोर लिहिलेला आहे); किंवा

(v) पत्ता अपठनीय (illegible) आहे; किंवा

(vi) कोणत्याही व्यक्तीचे आरोग्य आणि सुरक्षितता धोक्यात येऊ शकते; याव्यतिरिक्त

(vii) इतर कोणत्याही कारणामुळे, वस्तू वितरित करणे अव्यवहार्य किंवा अवाजवी आढळल्यास;

(b) या नियमांमध्ये नमूद केलेल्या सर्व अटी पूर्ण केलेल्या नाहीत;

(c) विनंती केलेल्या सेवेसाठी अपुरे किंवा टपाल शुल्क भरलेले नाही;

(d) अशी वस्तू ज्यामध्ये प्रतिबंधित वस्तू किंवा देशाच्या कोणत्याही कायद्यानुसार किंवा अॅक्ट किंवा या नियमांतर्गत प्रतिबंधित वस्तू समाविष्ट आहेत;

(e) ज्याच्यासाठी क्लेम सादर केला आहे ती वस्तू नियंत्रणाबाहेरील परिस्थितीमुळे अवितरित राहिली आहे, ज्यामध्ये अत्यंत खराब हवामान, दहशतवादी कृत्ये किंवा तोडफोड (vandalism) समाविष्ट आहे;

(f) जेथे गहाळ होणे, खराब होणे किंवा उशीर होणे हे गुप्त किंवा अंतर्निहित दोष (latent or inherent defect) किंवा नैसर्गिक झीज यामुळे झाले आहे.

(3) देशांतर्गत वस्तूच्या डिलिव्हरीमध्ये उशीर, गहाळ किंवा खराब किंवा आंशिक खराब होण्याच्या बाबतीत देय असलेली नुकसानभरपाई अनुसूची I च्या तक्ता V मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे आहे.

74. विमा उतरवलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत नुकसानभरपाई (Compensation in respect of insured items).— वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या प्रकरणांचा अपवाद वगळता, टपालाने वहन करताना वस्तू गहाळ होणे किंवा तिच्यातील कोणतीही सामग्री गहाळ होणे किंवा तिला झालेल्या कोणत्याही नुकसानीसाठी, दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) द्वारे वस्तूच्या पाठवणाऱ्याला (sender) ज्या रकमेसाठी वस्तूचा विमा उतरवला आहे त्यापेक्षा जास्त नसलेली नुकसानभरपाई देय असेल:

परंतु अट अशी आहे की, नुकसानभरपाई कोणत्याही परिस्थितीत गहाळ झालेल्या वस्तूच्या किंवा तिच्यातील सामग्रीच्या मूल्यापेक्षा किंवा झालेल्या नुकसानीच्या रकमेपेक्षा जास्त असणार नाही, आणि गहाळ होण्याच्या बाबतीत पाठवणाऱ्याने सामग्रीचा पूर्ण तपशील आणि त्याचे मूल्य सादर केले पाहिजे.

75. देशांतर्गत किंवा विमा उतरवलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत तक्रार (Complaint in respect of domestic or insured items).— (1) वस्तूचा पाठवणारा तसेच पत्तेदार खालीलप्रमाणे तक्रार करू शकतात-

(a) वस्तू न मिळाल्यास वस्तू बुकिंग केल्यापासून पंधरा दिवसांनंतर आणि साठ दिवसांच्या आत;

(b) वस्तू खराब झाल्यास किंवा गहाळ झाल्यास वस्तू मिळाल्यापासून दोन दिवसांच्या आत.

(2) नुकसानभरपाईचा कोणताही क्लेम स्वीकारला जाणार नाही, जर तो वस्तू पोस्ट केल्यापासून साठ दिवसांनंतर केला गेला असेल.

76. तक्रार दाखल करणे (Filing of complaint).— (1) तक्रार दाखल करणे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांनुसार असेल.

(2) तक्रारी नियम 82 मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतींद्वारे केल्या जाऊ शकतात.

77. गहाळ मानल्या गेलेल्या वस्तू (Items treated as lost).— (1) नुकसानभरपाई देण्याच्या उद्देशाने अंतिम डिलिव्हरी स्थिती (final delivery status) नसताना एखादी वस्तू गहाळ मानण्याचा जास्तीत जास्त कालावधी बुकिंगच्या तारखेपासून साठ दिवस किंवा तक्रार प्राप्त झाल्याच्या तारखेपासून तीस दिवस, यापैकी जो नंतर असेल तो असेल, जर तक्रार उक्त कालावधीत केली असेल.

(2) अशा प्रकारे गहाळ घोषित केलेल्या वस्तूच्या पाठवणाऱ्याला क्लेमच्या विरूद्ध नुकसानभरपाई त्यानंतर दहा दिवसांच्या कालावधीत दिली जाईल.

(3) पाठवणारा किंवा पत्तेदार लेखी मागणीसह बुकिंगचा वैध पुरावा सादर करून या नियमांतर्गत विहित नुकसानभरपाईचा क्लेम करू शकतात.

78. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या बाबतीत नुकसानभरपाई (Compensation in case of international items).— (1) अन्यथा प्रदान केल्याशिवाय, या नियमांमध्ये नमूद केलेल्या अटींच्या अधीन राहून केवळ अकाउंटेबल आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या (accountable international items) बाबतीत दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) द्वारे नुकसानभरपाई देय असेल.

(a) ती खालील परिस्थितींमध्ये अवितरित मानली जाते, म्हणजेच: -

(i) अयशस्वी डिलिव्हरीनंतर, पत्तेदाराने होल्डिंग कालावधीत "इंटिमेशन सर्व्हड" अंतर्गत संधीचा फायदा घेतला नाही; याविना

(iii) ज्या पत्त्यावर वस्तू वितरित करायची आहे तो पत्ता कोणत्याही व्यक्तीद्वारे कायमस्वरूपी व्यापलेला नाही; किंवा

(iv) वस्तूवर पत्ता पूर्ण आणि अचूकपणे लिहिलेला नाही जो पत्त्याच्या सर्व घटकांचा समावेश करतो किंवा युनिव्हर्सल पोस्टल युनियनच्या S42 ॲड्रेसिंग मानकांनुसार आहे, समोरच्या बाजूला स्पष्टपणे लिहिलेला असावा किंवा कव्हरच्या समोर सुरक्षितपणे जोडलेल्या लेबलावर असावा (किंवा अन्यथा अशा पद्धतीने पत्ता पूर्णपणे स्पष्ट दिसेल जणू काही तो कव्हरच्या समोर लिहिलेला आहे).

स्पष्टीकरण: या कलमाच्या उद्देशासाठी, "S42" म्हणजे युनिव्हर्सल पोस्टल युनियनद्वारे निर्दिष्ट केलेले ॲड्रेसिंग मानक;

(v) पत्ता अपठनीय आहे; किंवा

(b) या नियमांमध्ये नमूद केलेल्या सर्व अटींचे पालन केलेले नाही;

(c) विनंती केलेल्या सेवेसाठी अपुरे (किंवा मुळीच नाही) टपाल शुल्क भरलेले आहे;

(d) त्यामध्ये देशाच्या त्या वेळी लागू असलेल्या कोणत्याही कायद्यानुसार किंवा अॅक्ट किंवा या नियमांतर्गत प्रतिबंधित वस्तू किंवा मर्यादित वस्तू समाविष्ट आहेत आणि ती सक्षम प्राधिकरणाद्वारे नष्ट किंवा जप्त केली गेली आहे;

(e) ज्या वस्तूसाठी क्लेम सादर केला आहे ती नियंत्रणाबाहेरील परिस्थितीमुळे (force majeure) अवितरित राहिली आहे, ज्यामध्ये अत्यंत खराब हवामान, दहशतवादी कृत्ये किंवा तोडफोड समाविष्ट आहे, गंतव्य देश किंवा प्रदेशाला त्याच्या देशांतर्गत कायद्यानुसार परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर आहे की नाही हे ठरवण्याचा अधिकार आहे;

(f) जेथे गहाळ होणे, खराब होणे किंवा उशीर होणे हे गुप्त किंवा अंतर्निहित दोष किंवा नैसर्गिक झीज यामुळे झाले आहे;

(g) वस्तू रजिस्टर्ड बल्क बॅग (M Bag) आहे;

(h) नियंत्रणाबाहेरील परिस्थितीमुळे रेकॉर्ड नष्ट झाल्यामुळे वस्तूची विल्हेवाट शोधण्यात असमर्थता आहे, जोपर्यंत इतर मार्गांनी दायित्व सिद्ध होत नाही;

(i) कस्टम्सच्या निर्णयामुळे किंवा कोणत्याही सक्षम प्राधिकरणाच्या निर्णयामुळे वस्तू वितरित होऊ शकली नाही;

(j) वस्तू गहाळ झाली आहे आणि जेव्हा असे गहाळ होणे किंवा खराब होणे पाठवणाऱ्याच्या चुकीमुळे किंवा निष्काळजीपणामुळे झाले असेल किंवा सामग्रीच्या स्वरूपामुळे उद्भवले असेल;

(k) वस्तू विमा उतरवलेली आहे आणि विमा उतरवलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत ज्यांचा फसवणुकीने सामग्रीच्या वास्तविक मूल्यापेक्षा जास्त रकमेसाठी विमा उतरवला गेला आहे;

(l) वस्तू वितरित झालेली नाही आणि पाठवणाऱ्याने रजिस्टर्ड, आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेट सेवा आणि पार्सलसाठी सहा महिन्यांच्या आत कोणतीही चौकशी केलेली नाही; आणि एक्सप्रेस मेल सेवेसाठी वस्तू पोस्ट केल्याच्या तारखेपासून चार महिन्यांच्या आत;

(m) युद्धकैदी (prisoner-of-war) किंवा नागरी इंटरनी पार्सलच्या (civilian internee parcels) बाबतीत;

(n) जेथे नुकसानभरपाई मिळवण्याच्या उद्देशाने पाठवणाऱ्याच्या कृतींवर फसवणुकीचा संशय येऊ शकतो, तिथे तीस दिवसांच्या कालावधीत पूर्ण तपास केला जाईल आणि जर चौकशीत पाठवणाऱ्याचा दुर्भावनापूर्ण हेतू स्थापित झाला तर कोणतीही नुकसानभरपाई दिली जाणार नाही;

(o) सदस्य देश किंवा प्रदेश किंवा त्याच्या नियुक्त ऑपरेटरद्वारे सूचित केल्यानुसार गंतव्य देश किंवा प्रदेशाच्या राष्ट्रीय कायद्यानुसार वस्तू जप्त केली गेली असल्यास;

(p) जेथे गंतव्य देशाचे राष्ट्रीय नियम त्या देशाच्या नियुक्त ऑपरेटरना नोंदणीकृत वस्तू खाजगी मेलबॉक्स किंवा पोस्टबॉक्समध्ये वितरित करण्याची परवानगी देतात आणि पत्तेदार घोषित करतो की त्याला वस्तू मिळाली नाही;

(q) जिथे हवाई वहनादरम्यान मध्यवर्ती देश किंवा प्रदेशाद्वारे कोणतीही वस्तू जप्त केली जाते, कारण अशी वस्तू हवेतून वहन करण्यासाठी प्रतिबंधित होती, कोणतीही नुकसानभरपाई देय असणार नाही.

(3) आंतरराष्ट्रीय वस्तूच्या डिलिव्हरीमध्ये उशीर, गहाळ किंवा खराब किंवा आंशिक खराब होण्याच्या बाबतीत देय असलेली नुकसानभरपाई अनुसूची III च्या तक्ता IX मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे आहे.

79. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या बाबतीत तक्रार (Complaint in respect of international items).— (1) वस्तूचा पाठवणारा तसेच पत्तेदार खालीलप्रमाणे तक्रार करू शकतात-

(a) वस्तू खराब झाल्यास किंवा आंशिक गहाळ झाल्यास किंवा चोरी झाल्यास वस्तू मिळाल्यापासून चोवीस तासांच्या आत;

(b) पोस्ट केलेल्या पार्सल किंवा नोंदणीकृत किंवा विमा उतरवलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत, वस्तू पोस्ट केल्याच्या दिवसापासून सहा महिन्यांच्या कालावधीत;

(2) उप-नियम (1) मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या कालमर्यादेनंतर नुकसानभरपाईचा कोणताही क्लेम स्वीकारला जाणार नाही.

80. काही प्रकरणांमध्ये नुकसानभरपाई न देणे (No compensation to be paid in certain cases).— (1) दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) द्वारे खालील प्रकरणांमध्ये कोणतीही नुकसानभरपाई देय असणार नाही, म्हणजेच: -

(a) जेथे गहाळ होणे किंवा खराब होणे पाठवणाऱ्याच्या चुकीमुळे किंवा निष्काळजीपणामुळे झाले असेल, किंवा वस्तूच्या स्वरूपामुळे उद्भवले असेल;

(b) जेथे विमा सामग्रीच्या वास्तविक मूल्यापेक्षा जास्त रकमेसाठी फसवणुकीने केला गेला असेल, किंवा पाठवणारा किंवा पत्तेदार यांच्या वतीने कोणताही इतर फसवणूक झाली असेल;

(c) जेथे विमा उतरवलेली वस्तू पत्तेदाराला वितरित केली गेली असेल, किंवा जेथे वस्तू पाठवणाऱ्याला परत केली गेली असेल आणि पत्तेदार किंवा पाठवणाऱ्याने, योग्यतेनुसार, त्यावर कोणतीही तक्रार न करता स्वाक्षरी करून पावती परत केली असेल, किंवा विमा उतरवलेल्या वस्तूच्या बाबतीत, वस्तू वितरित करणाऱ्या कार्यालयाच्या प्रशासनाकडे सामग्रीच्या चोरीची किंवा नुकसानीची तात्काळ तक्रार न करता आणि चोरी किंवा नुकसान पत्र वितरणापूर्वी झाले असल्याचे सिद्ध न करता;

(d) जेथे पाठवणाऱ्याने पोस्ट केल्याच्या दिवसापासून सहा महिन्यांच्या आत गहाळ होणे, चोरी किंवा नुकसानीची सूचना दिली नसेल;

(e) जेथे गहाळ होणे, चोरी किंवा नुकसान अयोग्य किंवा असुरक्षित पॅकिंगमुळे झाले असेल;

(f) जेथे कव्हर किंवा सीलला कोणतेही दृश्यमान नुकसान नसेल;

(g) चक्रीवादळ (tempest), जहाज बुडणे (shipwreck), भूकंप किंवा युद्ध यांसारख्या नियंत्रणाबाहेरील (beyond control) प्रकरणांमध्ये;

(h) जेथे विमा उतरवलेली वस्तू नियंत्रणाबाहेरील कारणांमुळे त्याशी संबंधित दस्तऐवज नष्ट झाल्यामुळे शोधली जाऊ शकत नाही, जोपर्यंत नुकसानभरपाई देण्याच्या पोस्ट ऑफिसच्या दायित्वाचा पुरावा इतर प्रकारे सादर केला जात नाही;

(i) जेथे विमा उतरवलेल्या वस्तूमध्ये अशी कोणतीही गोष्ट असेल, ज्याचे टपालाने वहन प्रतिबंधित आहे;

परंतु अट अशी आहे की, केवळ विमा उतरवलेल्या पार्सलमध्ये कोणताही पत्रव्यवहार होता या कारणावरून नुकसानभरपाई नाकारली जाणार नाही;

(j) जेथे विमा उतरवलेली वस्तू गंतव्य देश किंवा प्रदेशात त्या वेळी लागू असलेल्या कोणत्याही कायद्यानुसार जप्त केली गेली असेल;

(k) जेव्हा विमा उतरवलेले पत्र किंवा बॉक्स किंवा पार्सल गहाळ होते, किंवा नष्ट होते, किंवा त्याची सामग्री पूर्णपणे चोरीला जाते;

(l) जेव्हा टपाल सेवेमुळे झालेल्या नुकसानीच्या कारणामुळे पत्तेदार विमा उतरवलेले पार्सल घेण्यास नकार देतो;

(2) ज्या पत्र, बॉक्स किंवा पार्सलसाठी नुकसानभरपाई देय नाही, त्याचा पाठवणारा भरलेले शुल्क आणि फी परत मिळवण्यास (refund) पात्र असेल, आणि जेव्हा पोस्ट ऑफिसच्या चुकीमुळे अशा पत्राच्या किंवा पार्सलच्या विल्हेवाटीबाबत चौकशी करावी लागते, तेव्हा अशा चौकशीसाठी भरलेली कोणतीही फी परत मिळवण्यास पात्र असेल; परंतु अशा पत्र, बॉक्स किंवा पार्सलचा पाठवणारा कोणत्याही परिस्थितीत विम्यासाठी भरलेली फी परत मिळवण्यास पात्र असणार नाही.

(3) दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) विमा उतरवलेल्या इनवर्ड किंवा आउटवर्ड आंतरराष्ट्रीय पत्र टपाल किंवा पार्सल टपाल वस्तू गहाळ होणे किंवा त्यातील सामग्रीची चोरी किंवा नुकसान या संदर्भात या नियमांमध्ये नमूद केलेल्या व्यतिरिक्त पाठवणारा किंवा पत्तेदार प्रति कोणतेही दायित्व स्वीकारणार नाही.

81. नुकसानभरपाईच्या सेटलमेंटचा कालावधी (Period for settlement of compensation).— (1) नुकसानभरपाई तक्रार किंवा क्लेम अर्ज प्राप्त झाल्याच्या तारखेपासून तीस दिवसांच्या कालावधीत सेटल केली जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, लेखी नोंद करायच्या कारणांमुळे उशीर झाल्यास, नुकसानभरपाई वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार देय असेल.

(2) तक्रार दाखल करणे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या प्रशासकीय सूचनांनुसार असेल.

(3) पाठवणारा किंवा पत्तेदार प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार, मागणीसह बुकिंगचा वैध पुरावा सादर करून या नियमांतर्गत विहित नुकसानभरपाईचा क्लेम करू शकतात.

82. तक्रार कशी करावी (Complaint, how to be made).— (1) पाठवणारा किंवा पत्तेदार खालील माध्यमांद्वारे तक्रार करू शकतात, म्हणजेच: -

(a) सूचना आणि तक्रार पुस्तक (suggestion and complaints book - सर्व पोस्ट ऑफिसमध्ये कार्यालयाच्या कामकाजाच्या वेळेत सूचना आणि तक्रारी नोंदवण्यासाठी पुस्तक उपलब्ध असते);

(b) पोस्ट ऑफिसचे वेब पोर्टल;

(c) सोशल मीडिया वेबसाइट्स;

(d) या उद्देशासाठीचे टोल फ्री नंबर्स; आणि

(e) लेखी तक्रार.

(2) महासंचालक (Director General), प्रशासकीय सूचनांद्वारे, दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभागाच्या अशा अधिकाऱ्यांना निर्दिष्ट करू शकतात जे क्लेम केलेल्या नुकसानभरपाईच्या आर्थिक आणि अधिकारक्षेत्राच्या मर्यादेनुसार, तक्रारदाराला ऐकण्याची वाजवी संधी दिल्यानंतर, लेखी नोंद करायच्या कारणांसाठी तक्रारींची तपासणी आणि विल्हेवाट लावतील.

83. फोर्स मॅजेअर (Force majeure) परिस्थितीत नुकसानभरपाईचे दायित्व (Liability for compensation in force majeure circumstances).— दळणवळण मंत्रालयातील टपाल विभाग (Department of Posts) फोर्स मॅजेअर परिस्थितीमध्ये उत्पादने आणि सेवांच्या डिलिव्हरीमधील उशीरासाठी नुकसानभरपाई देण्यास जबाबदार असणार नाही.

84. वस्तूंच्या वहनावर निलंबन किंवा निर्बंध (Suspension or restriction of transmission of items).— मंडळ प्रमुख (Circle Head) किंवा प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) त्यांच्या अधिकारक्षेत्रातील कोणत्याही पोस्ट ऑफिसच्या संदर्भात, कोणत्याही वेळी, स्वीकारल्या जाणाऱ्या किंवा रवाना केल्या जाणाऱ्या वस्तूंच्या सर्व किंवा कोणत्याही वर्गाचे किंवा विवरणाचे किंवा दोन्हीचे स्वीकारणे किंवा रवानगी निलंबित करू शकतात.

85. वस्तूंची हाताळणी आणि वहन (Treatment and transmission of items).— (1) ज्या वस्तू अकाउंटेबल नाहीत, त्या सर्व अनअकाउंटेबल आयटम्स म्हणून हाताळल्या जातील आणि वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने पाठवल्या जातील.

(2) उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेल्या वस्तू वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या मोड किंवा पद्धतीने पाठवल्या जातील.

86. बनावट चलनाची हाताळणी (Treatment of counterfeit currency).— पोस्ट ऑफिसमध्ये कोणत्याही उद्देशासाठी प्राप्त झालेले बनावट चलन (Counterfeit currency) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया किंवा वित्त मंत्रालयाने (Ministry of Finance) जारी केलेल्या बनावट चलना शोधणे आणि जप्त करण्यासंबंधीच्या सूचना आणि मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये नमूद केलेल्या पद्धतीने हाताळले जाईल.

CHAPTER V

DOMESTIC ITEMS

A. LETTER POST ITEMS

87. पत्रे (Letters).— (1) पत्र (Letter) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला उद्देशून चालू आणि वैयक्तिक पत्रव्यवहाराच्या स्वरूपातील संप्रेषण होय जे टपाल शुल्काच्या प्री-पेमेंटसह टपालाने पाठवले जाते.

(2) प्रत्येक पत्र सुरक्षितपणे बंद स्थितीत पोस्ट केले जावे.

(3) पत्राचे वजन 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे.

(4) टपालाने पाठवण्यासाठी प्रत्येक पत्र खालील कमाल आणि किमान आयामांशी (dimensions) सुसंगत असावे, म्हणजेच:-

(i) कमाल आयाम (Maximum dimensions):-

रोल फॉर्ममध्ये (In roll form) -

सिंगल डायमेंशन: 800 mm

लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज: 1000 mm

रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात (In other than roll form) -

सिंगल डायमेंशन: 600 mm

लांबी, रुंदी आणि जाडी एकत्र मिळून बेरीज: 900 mm

(ii) किमान आयाम (Minimum dimensions):-

रोल फॉर्ममध्ये -

सिंगल डायमेंशन: 100 mm

लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज: 170 mm

रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात -

140 mm × 90 mm, +- 2mm च्या टॉलरन्ससह.

88. रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपातील पत्रे (Letters in other than roll form).— (1) रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपातील पत्र खालील आकाराच्या लिफाफ्यांमध्ये असावे;

(a) किमान 140×90 mm; आणि

(b) कमाल 458×324 mm;

+-2 mm च्या टॉलरन्ससह.

(2) प्रत्येक लिफाफ्याचा फ्लॅप (flap) एकतर लांब बाजूच्या मागील बाजूस वरच्या बाजूला किंवा उजवीकडे किंवा डावीकडे असावा.

(3) प्रत्येक लिफाफा 0.15 mm ते 0.5 mm जाडीच्या कागदापासून बनवलेला असावा.

(4) लिफाफ्याची पृष्ठभाग एकसमान पृष्ठभाग रचनेसह समतल (levelled) असावी.

(5) प्रत्येक लिफाफा सर्व बाजूंनी सलग बंद असावा, लिफाफ्यावर डिंकाचा अंश राहणार नाही याची काळजी घ्यावी आणि लिफाफा बंद करण्यासाठी मेटल क्लिप किंवा स्टेपल्स वापरले जाऊ नयेत.

(6) प्रत्येक लिफाफा किमान 70 ग्रॅम्स पर स्क्वेअर मीटर (Grams per Square Meter) चा असावा.

(7) प्रत्येक लिफाफा "U आकारात" वाकण्याइतपत लवचिक असावा.

(8) विंडो (window) असलेल्या प्रत्येक लिफाफ्यात खिडकीचा आकार 35-50 mm (रुंदी) आणि 80-125 mm (लांबी) दरम्यान असावा आणि सामग्री अशा पद्धतीने ठेवली जावी की केवळ बार कोड समाविष्ट असलेला ॲड्रेस ब्लॉक खिडकीतून दिसेल.

(9) खिडकीचे साहित्य (window material) म्हणून 35 ग्रॅम्स पर स्क्वेअर मीटरचा ग्लासलाइन कागद, 40 ग्रॅम्स पर स्क्वेअर मीटरचा सेलोफेन कागद आणि 15-मायक्रॉन जाडीचा पॉलिव्हिनाइल क्लोराइड किंवा बायाक्सियाली ओरिएंटेड पॉलीप्रोपायलीन वापरला जावा.

(10) लिफाफ्याच्या डाव्या कडेपासून खिडकीच्या डाव्या कडेचे अंतर किमान 15 mm, खिडकीच्या वरच्या कडेचे अंतर किमान 40 mm आणि लिफाफ्याच्या खालच्या कडेपासून खिडकीच्या खालच्या कडेचे अंतर किमान 15 mm असावे.

(11) डाव्या वरच्या कोपऱ्यात पाठवणाऱ्याच्या कंपनीचा लोगो आणि नाव आणि उजव्या वरच्या कोपऱ्यात तिकिटे किंवा फ्रँक इंप्रेशन लिहिले जाऊ शकतात, प्राप्तकर्त्याच्या ॲड्रेस ब्लॉकपासून किमान 10 mm चे अंतर ठेवून.

(12) लिफाफ्याच्या तळाशी बार कोड प्रिंटिंगसाठी 15 mm सोडले जावे आणि 2D बारकोड किंवा क्विक रेस्पॉन्स कोडच्या सभोवताल 5 mm शांत जागा (quiet space) प्रदान केली जावी आणि पाठवणाऱ्याच्या लोगोचा आकार 25×50 mm पेक्षा जास्त नसावा आणि 2D बारकोड किंवा क्विक रेस्पॉन्स कोडचा किमान आकार 18×18 mm असावा.

(13) शांत झोनसह (quiet zone) छापील बार कोड किंवा डिजिटल कोडचा आकार लिफाफ्याच्या खिडकीत किमान 60 mm लांबी आणि 10 mm रुंदीचा असावा आणि तो स्पष्टपणे दृश्यमान असावा.

(14) नियम 87 आणि नियम 88 च्या उप-नियम (1) ते (13) मधील अटींचे उल्लंघन झाल्यास, पत्रावर दुप्पट टपाल शुल्क आकारले जाईल आणि त्यावर भरलेले कोणतेही टपाल शुल्क शुल्क आकारताना लक्षात घेतले जाईल.

(15) ग्राहकांसाठी पत्रांवरील सवलत आणि मूल्यवर्धन (discount and value additions) महासंचालक (Director General) यांनी वेळोवेळी ठरवलेल्या मानकांनुसार प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केले जाऊ शकतात;

(16) पत्रांवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता I मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

89. लेटर कार्ड्स (Letter cards).— लेटर कार्ड्स टपालाने पाठवले जाऊ शकतात, जर ते खालील वैशिष्ट्यांशी सुसंगत असतील, म्हणजेच:-

(a) टपाल शुल्क पूर्णपणे प्रीपेड असावे;

(b) लेटर कार्डचे वजन पाच ग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे;

न उघडलेले (Unfolded)

कमाल - 300 mm by 210 mm.

किमान - 282 mm by 182 mm;

फ्लॅप्स (Flaps) - लेटर कार्डला तीन फ्लॅप्स असावेत, डाव्या आणि उजव्या बाजूला प्रत्येकी 15 mm by 100 mm पेक्षा जास्त नसलेले आणि वरच्या बाजूला 15 mm by 210 mm पेक्षा जास्त नसलेले आणि जर लेटर कार्ड इतर कोणत्याही प्रभावी प्रक्रियेद्वारे बंद केले जाऊ शकत असेल तर फ्लॅप्सची आवश्यकता नसू शकते.

दुमडलेले (Folded)

कमाल - 210 mm by 100 mm

किमान - 152 mm by 90 mm;

(d) लेटर कार्डला काहीही जोडलेले किंवा त्यात बंद केलेले नसावे;

(e) देशांतर्गत वहनासाठी बनवलेल्या प्रत्येक दुमडलेल्या पत्राच्या पत्त्याच्या बाजूला वरच्या डाव्या कोपऱ्यात बाहेरून "Letter Card" हे शब्द छापलेले असावेत; आणि

(f) लेटर कार्ड किमान 70 ग्रॅम्स पर स्क्वेअर मीटरच्या कागदापासून बनवलेले असावे.

स्पष्टीकरण 1.: या नियमाच्या उद्देशासाठी, "लेटर कार्ड (Letter card)" म्हणजे पत्र लेखनासाठी सामान्यतः वापरला जाणारा कागदाचा तुकडा जो योग्यरित्या दुमडलेला आणि डिंक लावलेला असतो.

स्पष्टीकरण 2.: खाजगी उत्पादनाचे लेटर कार्ड योग्यरित्या दुमडलेले आणि तीन बाजूंनी सलग डिंक, ग्लू किंवा इतर कोणत्याही चिकट द्रवाद्वारे पूर्णपणे बंद केलेले असावे, जर या नियमात नमूद केलेले आयाम आणि इतर अटी पूर्ण केल्या असतील.

90. अटींचे उल्लंघन झाल्यास (Conditions where infringed).— (1) नियम 89 मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या अटींचे उल्लंघन झाल्यास, लेटर कार्ड हे पत्र मानले जाईल आणि डिलिव्हरीच्या वेळी अशा लेटर कार्डसाठी आधीच भरलेले टपाल शुल्क आणि पत्रासाठी देय असलेले टपाल शुल्क यामधील कमतरता (deficiency) च्या दुप्पट शुल्क आकारले जाईल.

(2) लेटर कार्ड्सवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता I मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

91. पोस्टकार्ड्स (Postcards).— (1) पोस्टकार्ड्स टपालाने पाठवले जाऊ शकतात, जर ते खालील अटींशी सुसंगत असतील, म्हणजेच: -

(a) टपाल शुल्क पूर्णपणे प्रीपेड असावे;

(b) पोस्ट कार्डचे वजन पाच ग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे;

(c) त्यांचे आयाम 140 mm × 90 mm असावेत आणि त्यांच्या पत्त्याच्या बाजूला हिंदी किंवा इंग्रजीत "पोस्ट कार्ड (Post Card)" हा मथळा (legend) लिहिलेला किंवा छापलेला असावा;

(d) पदार्थाच्या बाबतीत, ते पोस्ट ऑफिसद्वारे जारी केलेल्या पोस्ट कार्ड्सपेक्षा पातळ किंवा जास्त लवचिक नसावेत;

(e) कोणतेही पोस्ट कार्ड दुमडलेले, कव्हरमध्ये बंद केलेले, कापलेले किंवा अन्यथा बदललेले नसावे, याशिवाय की इम्प्रेस्ड टपाल तिकीट (असल्यास) आद्याक्षरांसह छिद्रित (perforated) केले जाऊ शकते;

(f) पोस्टकार्डच्या पत्त्याच्या बाजूचा उजवा अर्धा भाग सर्व प्रकरणांमध्ये प्राप्तकर्त्याच्या पत्त्यासाठी, पूर्व-देयकासाठी आवश्यक असलेल्या टपाल तिकिटासाठी किंवा स्टॅम्पिंग मशीनच्या इंप्रेशनसाठी राखीव असतो, जे शक्यतो वरच्या उजव्या कोपऱ्यात लावले जावे आणि टपाल निर्देशांसाठी; परंतु पत्त्याच्या बाजूचा डावा अर्धा भाग, तसेच मागील बाजू, पाठवणाऱ्याद्वारे संप्रेषणाच्या उद्देशाने किंवा एका रंगाच्या किंवा बहु-रंगी छापील जाहिरातीसाठी वापरली जाऊ शकते आणि पाठवणाऱ्याचा पत्ता मागील बाजूच्या वरच्या डाव्या कोपऱ्यात लिहिला जाऊ शकतो, किंवा उप-नियम (g) मध्ये नमूद केलेल्या निर्बंधांच्या अधीन राहून अन्यथा विल्हेवाट लावली जाऊ शकते:

परंतु अट अशी आहे की, पोस्टकार्डच्या पत्त्याच्या बाजूच्या वरच्या उजव्या कोपऱ्यात टपाल तिकीट कुठे लावायचे हे दर्शवण्यासाठी रेषा किंवा बारीक ठिपक्यांनी चिन्हांकित केलेली लहान जागा अनुमत असेल;

(g) पोस्ट कार्डला खालील गोष्टींशिवाय काहीही जोडलेले नसावे-

(i) टपाल शुल्क किंवा इतर टपाल फी भरण्यासाठीची तिकिटे जी केवळ पोस्ट कार्डच्या पत्त्याच्या बाजूलाच लावली जातील;

(ii) कार्डला पूर्णपणे चिकटलेले गम्ड लेबल (gummed label), ज्यावर ज्या व्यक्तीला कार्ड पाठवले आहे तिचे नाव आणि पत्ता असेल;

(iii) लांबीमध्ये 50 mm आणि रुंदीमध्ये 20 mm पेक्षा जास्त नसलेले तत्सम लेबल ज्यावर कार्डच्या पाठवणाऱ्याचे नाव आणि पत्ता असेल; आणि

(iv) अतिशय पातळ कागदावरील एनग्रेव्हिंग्स, इलस्ट्रेशन्स, रेखाचित्रे आणि छायाचित्रे जी कार्डला पूर्णपणे चिकटलेली असतील.

परंतु अट अशी आहे की, उप-कलम (ii) आणि (iii) मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या वस्तू एकतर मागील बाजूस किंवा पत्त्याच्या बाजूच्या डाव्या अर्ध्या भागावर लावल्या जातील.

स्पष्टीकरण: या नियमाच्या उद्देशासाठी, "पोस्टकार्ड (Post card)" म्हणजे विहित आकाराच्या आयाताकृती कार्डावरील खुले संप्रेषण होय, ज्यावर विहित मूल्याचे तिकीट उमटवलेले असते.

(2) उप-नियम (1) मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या कोणत्याही अटीचे उल्लंघन झाल्यास, पोस्टकार्ड हे पत्र मानले जाईल आणि डिलिव्हरीच्या वेळी अशा पोस्टकार्डसाठी आधीच भरलेले टपाल शुल्क आणि पत्रासाठी देय असलेले टपाल शुल्क यामधील कमतरतेच्या दुप्पट शुल्क आकारले जाईल, जे किमान एक रुपया असेल, आणि जेथे अशी रक्कम रुपयाचा भाग असेल ज्यामध्ये पैसे असतील, तर ती रक्कम एक रुपया केली जाईल.

(3) पोस्टकार्डवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता I मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

92. बुक पोस्ट (Book post).— (1) पुस्तक, कार्डे, मॅगझिन, जर्नल्स, सर्व प्रकारची प्रकाशने, कागद, शीट्स, बिले, इनव्हॉइसेस, रिपोर्ट किंवा व्यावसायिक, कायदेशीर किंवा वैयक्तिक स्वरूपाचे कोणतेही दस्तऐवज एका किंवा अनेक प्रतींमध्ये असलेली वस्तू "बुक पोस्ट" म्हणून टपालाने पाठवली जाऊ शकते, खालील अटींच्या अधीन राहून, म्हणजेच: -

(a) बुक पोस्टचे वजन 5 किलोग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे;

(b) बुक पोस्टचे आयाम खालील कमाल आणि किमान मर्यादांच्या अधीन असतील: -

(i) कमाल (Maximum) -

रोल फॉर्ममध्ये -

लांबी: 800 mm

लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज: 1000 mm

रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात: 600 × 300 × 300 mm

(ii) किमान (Minimum) -

रोल फॉर्ममध्ये -

सिंगल डायमेंशन: 100 mm

लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज: 170 mm

रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात: 140mm × 90mm

+- 2 mm च्या टॉलरन्ससह;

(c) बुक पोस्ट जेव्हा कार्ड स्वरूपात उघडे पाठवले जाते, मग ते दुमडलेले असो वा नसो, ते पोस्टकार्डपेक्षा पातळ किंवा जास्त लवचिक नसावे;

(d) बुक पोस्ट एका उघड्या (unfastened) लिफाफ्यात पाठवले जावे, ज्याचे आकार किमान 140x 90 mm आणि कमाल 353×250 mm पेक्षा कमी नसावे; +- 2 mm च्या टॉलरन्ससह;

(e) वस्तूच्या पत्त्याच्या बाजूला "बुक पोस्ट (Book Post)" असा मजकूर असावा;

(f) बुक पोस्ट कव्हरशिवाय, किंवा उघड्या लिफाफ्यात, किंवा "बुक पोस्ट" अंतर्गत कव्हरमध्ये पोस्ट केले जावे, जे कोणतेही सील न तोडता किंवा कोणताही कागद न फाडता किंवा कोणतीही चिकटलेली पृष्ठभाग वेगळी न करता तपासणीच्या उद्देशाने सहज काढता येऊ शकते आणि कव्हरशिवाय पोस्ट केलेले पॅकेट सहज तपासणीस अडथळा आणेल अशा प्रकारे बंद किंवा अन्यथा हाताळले जाऊ नये;

(g) बुक पोस्टमध्ये "पेपर मनी" नसावे, ज्यामध्ये या नियमाच्या उद्देशासाठी न मिटवलेली टपाल किंवा इतर तिकिटे, हुंडी (hundies), चेक, बँक पोस्ट बिले, एक्सचेंज बिले आणि पैशांच्या पेमेंटसाठीचे सर्व आदेश किंवा अधिकार समाविष्ट आहेत:

परंतु अट अशी आहे की, बुक पोस्टमध्ये पॅकेटच्या पाठवणाऱ्याचे किंवा त्यावर नाव असलेल्या इतर कोणत्याही व्यक्तीचे नाव आणि पत्ता असलेला एक तिकीट लावलेला आणि पत्ता असलेला लिफाफा, पोस्ट कार्ड किंवा रॅपर समाविष्ट असू शकतो;

(h) बुक पोस्ट वस्तूमध्ये असलेला कोणताही दस्तऐवज वस्तूच्या पत्तेदार व्यतिरिक्त इतर कोणाला संबोधित केलेला नसावा किंवा वस्तूच्या पाठवणारा व्यतिरिक्त इतर कोणाकडून आलेला नसावा:

परंतु अट अशी आहे की, बुक पोस्ट म्हणून पोस्ट केलेल्या सर्व वस्तू जर वजन 500 ग्रॅमपर्यंत असेल तर लेटर पोस्ट म्हणून, किंवा वजन 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त असेल तर पार्सल पोस्ट म्हणून हाताळल्या जातील.

(2) उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेल्या कोणत्याही अटीचे उल्लंघन झाल्यास, बुक पोस्ट हे पत्र मानले जाईल आणि डिलिव्हरीच्या वेळी, पत्र किंवा इंडिया पोस्ट पार्सलवर देय असलेल्या टपाल शुल्कापैकी जे कमी शुल्क असेल ते (अशा वर्गातील वस्तूंसाठी विहित अटी पूर्ण केल्याच्या अधीन राहून) दुप्पट शुल्क आकारले जाईल आणि त्यावर भरलेले कोणतेही टपाल शुल्क शुल्क आकारताना लक्षात घेतले जाईल.

(3) बुक पोस्टवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता I मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

93. अंधांसाठीचे साहित्य (Literature for blind).— (1) अंधांच्या वापरासाठी "ब्रेल" (Braille) किंवा इतर विशेष प्रकारात छापलेले कोणत्याही प्रकारचे कागदपत्रे, नियतकालिके आणि पुस्तके "लिटरेचर फॉर द ब्लाइंड" वस्तू म्हणून टपालाने पाठवली जातील, जर ती खालील अटींनुसार पोस्ट केली असतील, म्हणजेच: -

(a) अशा वस्तूंमध्ये केवळ अंधांच्या वापरासाठी वर वर्णन केल्याप्रमाणे विशेष छापलेले साहित्यच असावे, आणि त्यामध्ये सामान्य प्रकारात छापलेले किंवा लिहिलेले कोणतेही संप्रेषण नसावे, पुस्तकाचे किंवा नियतकालिकाचे शीर्षक (title) आणि अनुक्रमणिका (table of contents) आणि विशेष प्रकारच्या वापरासाठीची कोणतीही की (key) किंवा सूचना, किंवा पॅकेट परत करण्यासाठीच्या लेबलाव्यतिरिक्त कोणतेही एन्क्लोजर वगळता;

(b) अशा वस्तूंच्या बाहेरील बाजूवर "लिटरेचर फॉर द ब्लाइंड" असा मथळा आणि पाठवणाऱ्याचे लेखी किंवा छापील नाव आणि पत्ता असावा;

(c) अशा वस्तू एकतर कव्हरशिवाय किंवा दोन्ही टोकांना उघड्या असलेल्या कव्हरमध्ये पोस्ट केल्या जाव्यात, जे तपासणीच्या उद्देशाने सहज काढता येऊ शकते;

(d) "लिटरेचर फॉर द ब्लाइंड" वस्तूचे वजन 7 किलोग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे; आणि

(e) अशा वस्तूचे आयाम खालील कमाल आणि किमान मर्यादांशी सुसंगत असावेत: -

(i) कमाल -

रोल फॉर्ममध्ये - लांबी: 800 mm

लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज: 1000 mm

रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात: 600 x 300 x 300 mm

(ii) किमान -

रोल फॉर्ममध्ये - लांबी: 100 mm

लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज: 170 mm

रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात: 100 x 70 mm

स्पष्टीकरण: अंधांच्या वापरासाठी लिहिलेले साउंड रेकॉर्ड्स असलेले प्लेट्स आणि अंधांसाठी बोललेले संदेश रेकॉर्ड केलेले डिस्क, फिल्म्स, टेप आणि वायर्स जेव्हा अंधांसाठीच्या अधिकृत मान्यताप्राप्त संस्थेद्वारे पाठवले जातात किंवा त्यांना संबोधित केले जातात, तेव्हा त्यांना "लिटरेचर फॉर द ब्लाइंड" मानले जाईल.

(2) अंधांसाठीच्या साहित्यावर कोणतेही टपाल शुल्क आकारले जाणार नाही, परंतु हवाई मार्गाने वहन करण्यासाठी एअर मेल फी आकारली जाईल.

(3) उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेल्या कोणत्याही अटीचे उल्लंघन झाल्यास, "लिटरेचर फॉर द ब्लाइंड" वस्तूवर संबंधित टपाल वस्तूवर देय असलेल्या टपाल शुल्काच्या दुप्पट शुल्क आकारले जाईल (लागू असल्यानुसार).

94. नियतकालिक पोस्ट (Periodical Post).— (1) कोणतेही प्रकाशन नियतकालिक पोस्ट म्हणून टपालाने पाठवले जाऊ शकते, जर ते -

(a) प्रेस आणि रजिस्ट्रेशन ऑफ पिरियॉडिकल्स कायदा, 2023 (2023 चा 51) अंतर्गत "पिरियॉडिकल" या संज्ञेच्या व्याख्येत समाविष्ट असेल;

(b) केवळ भारतातच तयार केलेले, छापलेले किंवा प्रकाशित केलेले असावे;

(c) प्रेस आणि रजिस्ट्रेशन ऑफ पिरियॉडिकल्स कायदा, 2023 (2023 चा 51) अंतर्गत भारताच्या प्रेस रजिस्ट्रार जनरलकडे नोंदणीकृत असावे आणि त्याच्याकडे प्रेस रजिस्ट्रार ऑफ जनरलद्वारे दिलेले नोंदणी प्रमाणपत्र असावे; आणि

(d) प्रेस आणि रजिस्ट्रेशन ऑफ पिरियॉडिकल्स कायदा, 2023 (2023 चा 51) च्या तरतुदींचे पालन करत असावे.

परंतु अट अशी आहे की, पुस्तक किंवा जर्नल्स (वैज्ञानिक, तांत्रिक आणि शैक्षणिक स्वरूपाचे पुस्तक किंवा जर्नल समाविष्ट करून) नियतकालिक म्हणून टपालाने पाठवले जाणार नाही.

(2) टपालाने नियतकालिकांच्या वहनासाठी स्वतंत्र टपाल नोंदणीची (postal registration) आवश्यकता असणार नाही.

परंतु अट अशी आहे की, जी नियतकालिके वृत्तपत्राच्या (newspaper) व्याख्येत समाविष्ट आहेत आणि टपालाने वहनासाठी सवलतीचे टपाल शुल्क (concessional rate of postage) मिळवू इच्छितात, त्यांच्यासाठी मालक किंवा प्रकाशकाद्वारे (मालकाच्या अधिकारांतर्गत) स्वतंत्र टपाल नोंदणी किंवा परवाना घेणे आवश्यक आहे.

(3) नियतकालिकाच्या पहिल्या किंवा शेवटच्या पानावर कोणत्याही सोयीस्कर ठिकाणी "प्रेस रजिस्ट्रार ऑफ जनरल ऑफ इंडिया अंडर नं..." असा मथळा छापलेला असावा.

(4) उप-नियम (1) आणि (3) मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या कोणत्याही अटीचे उल्लंघन झाल्यास, ती वस्तू बुक पोस्ट वस्तू मानली जाईल आणि त्यानुसार शुल्क आकारले जाईल आणि त्यावर भरलेले कोणतेही टपाल शुल्क शुल्क आकारताना लक्षात घेतले जाईल.

(5) नियतकालिक पोस्टवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता I मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

95. नोंदणीकृत वृत्तपत्रे (Registered newspapers).— (1) वृत्तपत्र नोंदणीकृत वृत्तपत्र म्हणून टपालाने वहनासाठी टपाल नोंदणीसाठी पात्र असेल, जर ते -

(a) प्रेस आणि रजिस्ट्रेशन ऑफ पिरियॉडिकल्स कायदा, 2023 (2023 चा 51) अंतर्गत "वृत्तपत्र" या संज्ञेच्या व्याख्येत समाविष्ट असेल;

(b) केवळ भारतातच तयार केलेले, छापलेले किंवा प्रकाशित केलेले असावे;

(2) नोंदणीकृत वृत्तपत्राशी संबंधित प्रशासकीय आणि कार्यात्मक मार्गदर्शक तत्त्वे (administrative and operative guidelines) वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(3) नोंदणीकृत वृत्तपत्रांवरील टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता I मध्ये नमूद केले आहे.

PARCEL POST

96. इंडिया पोस्ट पार्सल (India post parcel).— (1) पोस्ट ऑफिस वैयक्तिक आणि घाऊक (bulk) ग्राहकांना इंडिया पोस्ट पार्सल ऑफर करेल आणि सर्व पार्सल अकाउंटेबल आयटम्स म्हणून हाताळली जातील.

(2) कोणतीही वस्तू इंडिया पोस्ट पार्सल मानली जाईल, जर ती खालीलपैकी किमान एका अटीचे पालन करत असेल, म्हणजेच: -

(a) ज्याचे वजन 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त असेल; किंवा

(b) ज्याचे किमान आयाम खालीलप्रमाणे असतील:

(i) रोल फॉर्ममध्ये 100 mm, लांबी आणि दुप्पट व्यासाची बेरीज 170 mm;

(ii) रोल फॉर्म व्यतिरिक्त इतर स्वरूपात 140 × 90 mm;

±2 mm च्या टॉलरन्ससह; आणि

(d) ज्याचे सकल वजन (gross weight) किंवा परिभाषित घनफळावर आधारित वजन (volumetric weight) 35 किलोग्रॅमपेक्षा जास्त नसेल;

परंतु अट अशी आहे की, जेथे वस्तू नियम 87 च्या उप-नियम (1) मध्ये परिभाषित केल्यानुसार पत्र वस्तू नसेल, ती ग्राहकाद्वारे "मर्चेंडाइज" (merchandise) म्हणून घोषित केली जाईल.

(3) खिडकीवर सादर केलेल्या प्रत्येक इंडिया पोस्ट पार्सलवर "इंडिया पोस्ट पार्सल" असा मथळा असावा, सोबत पाठवणाऱ्याद्वारे पैसे भरलेल्या मूल्यवर्धित सेवा (value additions) असाव्यात.

(4) इंडिया पोस्ट पार्सलवरील टपाल शुल्क नियम 9 मध्ये नमूद केलेल्या पेमेंटच्या कोणत्याही मोडद्वारे पूर्णपणे प्री-पेड केले जाईल.

टीप 1: महासंचालक (Director General) द्वारे मंजूर केलेल्या विक्रेत्यांच्या फ्रँकिंग मशीनच्या अशा मॉडेल्सचे फ्रँकिंग इंप्रेशन्स हे वस्तूवरील टपाल शुल्काच्या प्री-पेमेंटचा मोड मानले जातील.

टीप 2: या नियमातील कोणतीही गोष्ट अशा इंडिया पोस्ट पार्सल्सच्या बुकिंगला प्रतिबंध करणार नाही जेथे टपाल शुल्क नंतरच्या टप्प्यावर गोळा करण्याची परवानगी महासंचालक (Director General) द्वारे दिली गेली आहे.

(5) इंडिया पोस्ट पार्सल सामान्यतः केवळ भूपृष्ठ (surface) मार्गानेच पाठवले जाईल.

(6) मूल्यवर्धित सेवा (value-added services), म्हणजेच पत्तेदार विशिष्ट डिलिव्हरी (addressee specific delivery), कॅश ऑन डिलिव्हरी, विमा आणि प्रूफ ऑफ डिलिव्हरी, या इंडिया पोस्ट पार्सलसाठी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेली फी भरून उपलब्ध असतील.

(7) सर्व इंडिया पोस्ट पार्सल्सचे पॅकेजिंग पाठवणाऱ्याद्वारे किंवा पोस्ट ऑफिसद्वारे वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार केले जाईल आणि वैशिष्ट्यांशी सुसंगत नसलेले कोणतेही इंडिया पोस्ट पार्सल बुकिंगसाठी स्वीकारले जाणार नाही.

(8) जर वहनादरम्यान एखादे इंडिया पोस्ट पार्सल अॅक्ट किंवा नियमावलीच्या तरतुदींच्या उल्लंघनात असलेल्या कोणत्याही गोष्टीचे बनलेले आढळल्यास, ते ज्या ठिकाणी आढळले आहे त्याच्या जवळच्या पोस्ट ऑफिसमध्ये ताब्यात घेतले जाईल आणि वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने त्याची विल्हेवाट लावली जाईल.

(9) भारताच्या कोणत्याही भागात पाठवल्या जाणाऱ्या प्रत्येक इंडिया पोस्ट पार्सलसोबत वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या स्वरूपातील घोषणापत्र (declaration) असणे आवश्यक आहे.

(10) सर्व इंडिया पोस्ट पार्सल्सचे बुकिंग, वहन आणि डिलिव्हरी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने केली जाईल.

(11) इंडिया पोस्ट पार्सल्सवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता III मध्ये नमूद केले आहे.

97. लॉजिस्टिक पोस्ट (Logistic post).— (1) मंडळ प्रमुखांना (Circle Heads) वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे, अशा नियुक्त कार्यालयांना आणि नियुक्त ठिकाणांना निर्दिष्ट करण्याचा अधिकार आहे जेथे "लॉजिस्टिक्स पोस्ट" अंतर्गत वस्तू बुक केल्या जाऊ शकतात किंवा त्यांना संबोधित केल्या जाऊ शकतात.

(2) लॉजिस्टिक्स पोस्ट अंतर्गत वस्तूंचे पोस्टिंग, बुकिंग, वहन आणि डिलिव्हरीसाठीच्या कार्यात्मक अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

98. स्पीड पोस्ट (Speed post).— (1) प्रत्येक स्पीड पोस्टमध्ये टपालाने वहन करण्यासाठी वस्तूंचे दोन वर्ग समाविष्ट असतील, म्हणजेच: -

(a) स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंट (Speed Post Document); आणि

(b) स्पीड पोस्ट पार्सल (Speed Post Parcel).

टीप: डॉक्युमेंटमध्ये नियम 87 च्या उप-नियम (1) मध्ये परिभाषित केल्यानुसार पत्र किंवा इतर कोणतेही संप्रेषण (लेखी, रेखाटलेले किंवा छापलेले) समाविष्ट असू शकते, ज्यामध्ये मर्चेंडाइजची सामग्री वगळली जाईल.

(2) स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंट आणि पार्सलचे टपाल शुल्क अनुसूची I च्या तक्ता IV मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

99. स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंट (Speed post document).— (1) प्रत्येक स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंट हवाई मार्गाने (by air) पाठवले जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, ज्या मार्गांवर हवाई वहनापेक्षा भूपृष्ठ वहन जलद असल्याचे निश्चित केले जाईल, तिथे स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंट भूपृष्ठ मार्गाने पाठवले जाऊ शकते.

(2) स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंटसाठी वस्तूचे वजन घनफळावर आधारित वजनासह (volumetric weight) 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे.

(3) स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंट वस्तूवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क आणि इतर फी घनफळावर आधारित वजन (volumetric weight) किंवा सकल वजन (gross weight), यापैकी जे जास्त असेल त्यानुसार आकारली जाईल.

(4) स्पीड पोस्ट डॉक्युमेंटच्या वस्तूचा आकार लांबी, रुंदी आणि जाडीच्या संदर्भात अनुक्रमे 420 mm, 297 mm आणि 24 mm च्या आयामापेक्षा जास्त नसावा.

(5) पिक-अप सुविधा (pick-up facility), प्रूफ ऑफ डिलिव्हरी, विमा, नोंदणी आणि इतर मूल्यवर्धित सेवा जसे की वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्या जातील, त्या स्पीड पोस्ट वस्तूसाठी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेली फी भरून उपलब्ध असतील.

(6) स्पीड पोस्ट अंतर्गत पोस्ट केलेली वस्तू सामान्यतः पत्तेदार विशिष्ट (address specific) असेल, म्हणजेच ती दिलेल्या पत्त्यावर वितरित केली जाईल, जोपर्यंत अन्यथा निर्दिष्ट केलेले नसेल.

100. स्पीड पोस्ट पार्सल (Speed post parcel).— (1) इंडिया पोस्ट पार्सल्सशी संबंधित नियम 96 चे उप-नियम (1), (2), (4), (6), (7) ते (10) हे स्पीड पोस्ट पार्सल्सना म्युटाटिस म्युटांडिस (mutatis mutandis) लागू होतील, खालील गोष्टी वगळता: -

(a) प्रत्येक स्पीड पोस्ट पार्सल हवाई मार्गाने पाठवले जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, ज्या भूपृष्ठ मार्गांवर हवाई वहनापेक्षा वहन जलद असल्याचे निश्चित केले जाईल, तिथे स्पीड पोस्ट पार्सल भूपृष्ठ मार्गाने पाठवले जाऊ शकते:

परंतु अशीही अट आहे की, भूपृष्ठ मार्गाने पाठवल्यास स्पीड पोस्ट पार्सलला वहनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर इंडिया पोस्ट पार्सलपेक्षा प्राधान्य (prioritised) दिले जाईल; आणि

(b) खिडकीवर सादर केलेल्या कोणत्याही स्पीड पोस्ट पार्सलवर "स्पीड पोस्ट पार्सल" असा मथळा असावा, सोबत पाठवणाऱ्याद्वारे पैसे भरलेल्या मूल्यवर्धित सेवा असाव्यात.

OTHER POSTAL PRODUCTS

101. डायरेक्ट पोस्ट (Direct post).— (1) डायरेक्ट पोस्ट हे एक विना-पत्ता मेल (un-addressed mail) असेल, ज्यामध्ये विना-पत्ता वस्तू जसे की पत्रे, कार्डे, ब्रोशर्स, प्रश्नावली (questionnaires), पॅम्फलेट्स, नमुने (samples), प्रमोशनल वस्तू, कूपन, पोस्टर्स, मेलर्स किंवा इतर कोणत्याही स्वरूपातील छापील संप्रेषण समाविष्ट असेल जे अॅक्ट किंवा या नियमांद्वारे प्रतिबंधित नाही.

स्पष्टीकरण: या नियमाच्या उद्देशासाठी, "मेल" म्हणजे छापील साहित्य जे सामान्यतः विक्रीचा संदेश किंवा घोषणा वाहून नेते, जे काळजीपूर्वक निवडलेल्या ग्राहक किंवा व्यावसायिक बाजाराकडून प्रतिसाद मिळवण्यासाठी डिझाइन केलेले असते.

(2) या वस्तू घाऊक प्रमाणात (bulk) नियुक्त पोस्ट ऑफिसमध्ये स्वीकारल्या जातील आणि लेटर बॉक्समध्ये पोस्ट केल्या जाणार नाहीत.

(3) इतर शहरांमध्ये डिलिव्हरीसाठी असलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत, डायरेक्ट पोस्ट वस्तू पोस्टल इंडेक्स नंबर (पिन - PIN) कोडनुसार बंडलमध्ये स्वीकारल्या जातील.

(4) मेलच्या किमान संख्येसह डायरेक्ट पोस्टचा लाभ घेण्यासाठीच्या कार्यात्मक अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(5) डायरेक्ट पोस्टवर आकारले जाणारे दर अनुसूची II च्या तक्ता I मध्ये नमूद केले आहेत.

102. मीडिया पोस्ट (Media post).— (1) मीडिया पोस्ट ही एक जाहिरात यंत्रणा (advertising mechanism) आहे जी केंद्र सरकार किंवा राज्य सरकार आणि कॉर्पोरेट ग्राहकांना त्यांची उत्पादने आणि सेवांचा प्रचार करण्यासाठी मदत करण्यासाठी डिझाइन केलेली आहे, कारण ती टपाल स्टेशनरी आणि टपाल परिसर यासारख्या जाहिरात माध्यमांची श्रेणी ऑफर करते.

(2) जाहिरात पोस्ट ऑफिसच्या आवारातील जाहिरातीसाठी ओळखल्या गेलेल्या भागात प्रदर्शित केली जाईल.

(3) मीडिया पोस्टचा लाभ घेण्यासाठीच्या अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(4) मीडिया पोस्ट अंतर्गत आकारले जाणारे दर अनुसूची II च्या तक्ता II मध्ये नमूद केले आहेत.

103. ई-पोस्ट (e-Post).— (1) ई-पोस्ट पोस्ट ऑफिसच्या नेटवर्कद्वारे इलेक्ट्रॉनिक वहन आणि प्रत्यक्ष डिलिव्हरीच्या संयोजनासह भारतातील कोणत्याही पत्त्यावर संदेश पाठवण्याची सुविधा प्रदान करते.

(2) ई-पोस्ट इंटरनेटद्वारे मऊ प्रत (soft copy) म्हणून संदेश पाठवते आणि गंतव्यस्थानावर, ते पत्तेदाराला हार्ड कॉपीच्या स्वरूपात एक अनअकाउंटेबल लेटर आयटम म्हणून वितरित केले जाईल.

(3) ही सुविधा किरकोळ (retail) तसेच घाऊक (bulk) ग्राहकांसाठी उपलब्ध आहे:

परंतु अट अशी आहे की, घाऊक ग्राहकांनी ई-पोस्ट सुविधेचा लाभ घेण्यासाठी पोस्ट ऑफिसच्या संबंधित प्राधिकरणाशी करार (agreement) करणे आवश्यक आहे.

(4) ई-पोस्ट पाठवण्यासाठीच्या कार्यात्मक अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(5) ई-पोस्ट अंतर्गत प्रदान केल्या जाणाऱ्या सेवांवरील फी अनुसूची II च्या तक्ता III मध्ये नमूद केली आहे.

104. ई-पेमेंट (e-Payment).— (1) ई-पेमेंट पोस्ट ऑफिसच्या संबंधित प्राधिकरणाशी करार करून पोस्ट ऑफिसद्वारे तृतीय पक्षासाठी बिल रक्कम किंवा इतर पेमेंट गोळा करण्याची सेवा प्रदान करते.

(2) ई-पेमेंटशी संबंधित कार्यात्मक अटी आणि फी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

105. रिटेल पोस्ट (Retail post).— (1) रिटेल पोस्ट पोस्ट ऑफिसद्वारे त्यांच्या परिसरात ही उत्पादने किंवा सेवा उपलब्ध करून देऊन सामान्य जनतेला सोय प्रदान करण्याच्या उद्देशाने विभागीय आणि तृतीय पक्ष उत्पादने किंवा सेवांची विक्री प्रदान करते.

(2) विभागीय उत्पादने किंवा सेवा वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(3) तृतीय पक्ष उत्पादने किंवा सेवा संबंधित सार्वजनिक क्षेत्र आणि खाजगी क्षेत्रातील संस्थांशी करार करून ऑफर केल्या जातील.

(4) मंडळ प्रमुख (Circle Head) यांना पोस्ट ऑफिसच्या वतीने संबंधित सार्वजनिक क्षेत्र आणि खाजगी क्षेत्रातील संस्थांशी करार करण्याचा अधिकार आहे.

(5) रिटेल पोस्ट अंतर्गत प्रदान केल्या जाणाऱ्या सेवांवरील शुल्क पोस्ट ऑफिसद्वारे पुरवल्या जाणाऱ्या सेवेच्या पैलूंचा विचार करून प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केले जाईल.

(6) रिटेल पोस्टसाठीच्या कार्यात्मक अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

106. मॅगझिन पोस्ट (Magazine post).— (1) कोणतेही प्रकाशन मॅगझिन पोस्ट म्हणून टपालाने पाठवले जाऊ शकते, जर ते -

(b) केवळ भारतातच तयार केलेले, छापलेले किंवा प्रकाशित केलेले असावे;

(d) प्रेस आणि रजिस्ट्रेशन ऑफ पिरियॉडिकल्स कायदा, 2023 (2023 चा 51) च्या तरतुदींचे पालन करत असावे;

(e) किमान 500 वर्गणीदारांची (subscribers) खरी यादी असावी; आणि

(f) एका वेळी किमान 500 प्रतींसह पोस्ट केलेले असावे.

(2) प्रत्येक मॅगझिन पोस्ट पोस्टवर नमूद केलेल्या पत्त्यावर एक अकाउंटेबल आयटम म्हणून वितरित केले जाईल.

(3) रोख पेमेंट (cash payment), बुक नाऊ पे लेटर (BNPL) आणि ॲडव्हान्स पेमेंटच्या सुविधा ग्राहकाद्वारे मॅगझिन पोस्ट अंतर्गत नियतकालिकांवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क भरण्यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात.

(4) मॅगझिन पोस्टसाठीच्या कार्यात्मक अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(5) उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेल्या अटींचे उल्लंघन झाल्यास, मॅगझिन पोस्ट अंतर्गत पोस्ट केलेली वस्तू स्पीड पोस्ट वस्तू मानली जाईल आणि त्यानुसार शुल्क आकारले जाईल.

(6) मॅगझिन पोस्टवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची II च्या तक्ता IV मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

CHAPTER VI

INTERNATIONAL ITEMS AND SERVICES

107. आंतरराष्ट्रीय पोस्ट (International post).— (1) आंतरराष्ट्रीय पोस्टमध्ये, लेटर पोस्टमध्ये letters, postcards, aerogramme, printed papers (पुस्तके आणि नोंदणीकृत वृत्तपत्रे समाविष्ट करून), small packets, literature for the blind, M Bag (Bulk Bag) आणि International Tracked Packet Service (ITPS) यांसारख्या वस्तूंचा समावेश असेल.

(2) आंतरराष्ट्रीय पोस्टमध्ये, "पार्सल पोस्ट" मध्ये international air parcel, international surface airlifted parcels (SAL) आणि international surface parcels यांसारख्या वस्तूंचा समावेश असेल.

(3) एक्सप्रेस मेल सेवा (EMS) ही जगभरात दस्तऐवज आणि मर्चेंडाइज पाठवण्यासाठीची सर्वात जलद सेवा असेल.

A. LETTER POST ITEMS

108. पत्रे - आंतरराष्ट्रीय (Letters - International).— (1) पत्र, ज्यामध्ये लिफाफ्यात बंद केलेले संप्रेषण असू शकते आणि जे 2 किलोग्रॅमपर्यंतच्या वजन मर्यादेसह संबोधित केलेले असते, ते परदेशी देशांमधील किंवा प्रदेशांमधील पत्तेदारांकडे किंवा पाठवणाऱ्यांकडे किंवा त्यांच्याकडून पाठवले जाऊ शकते.

(2) पत्रे खालील कमाल आणि किमान आयामांशी सुसंगत असतील, म्हणजेच:-

(a) कमाल आयाम: लांबी, रुंदी आणि खोली एकत्र मिळून: 900 mm, परंतु सर्वात मोठा आयाम 600 mm पेक्षा जास्त नसावा, 2 mm च्या टॉलरन्ससह; रोल फॉर्ममध्ये: लांबी अधिक दुप्पट व्यास: 1,040 mm, परंतु सर्वात मोठा आयाम 900 mm पेक्षा जास्त नसावा, 2 mm च्या टॉलरन्ससह;

(b) किमान आयाम: पृष्ठभाग 90×140 mm पेक्षा कमी नसावा, 2 mm च्या टॉलरन्ससह; रोल फॉर्ममध्ये: लांबी अधिक दुप्पट व्यास: 170 mm: परंतु सर्वात मोठा आयाम 100 mm पेक्षा कमी नसावा.

(3) आंतरराष्ट्रीय पत्रांवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता I मध्ये नमूद केले आहे.

109. एरोग्राम (Aerogramme).— (1) एरोग्राम ही एक प्रायोरिटी वस्तू आहे जी सर्व बाजूंनी योग्यरित्या दुमडलेली आणि डिंक लावलेली कागदाची शीट असते, ती परदेशी देशांमधील किंवा प्रदेशांमधील पत्तेदारांकडे किंवा पाठवणाऱ्यांकडे किंवा त्यांच्याकडून केवळ हवाई मार्गानेच (exclusively by air) पाठवली जाईल.

(2) एरोग्राम हे मंडळ प्रमुख (Circle Head) द्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पोस्ट ऑफिसद्वारे विकले जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, खाजगीरित्या उत्पादित केलेले एरोग्राम टपालाने पाठवले जाणार नाही.

(3) एरोग्राम खालील कमाल आणि किमान आयामांशी सुसंगत असेल, म्हणजेच:-

(a) एरोग्रामचा कमाल आकार दुमडल्यावर 110×220 mm पेक्षा जास्त नसावा आणि त्या स्वरूपात त्याची लांबी तिच्या रुंदीला √2 (अंदाजे मूल्य: 1.4) ने गुणल्यास येणाऱ्या मूल्यापेक्षा जास्त किंवा समान असावी;

(b) दुमडलेल्या एरोग्रामसाठी अनुमत किमान आकार पत्रांप्रमाणेच असेल, म्हणजेच 90×140 mm.

(4) एरोग्रामवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता V मध्ये नमूद केले आहे.

110. पोस्ट कार्ड - आंतरराष्ट्रीय (Post card - International).— (1) पोस्टकार्ड हे भूपृष्ठ मार्गाने पाठवले जाणारे एक खुले संप्रेषण आहे, जे जास्तीत जास्त 120×235 mm आयामांच्या कागदाच्या शीटवर असते, 2 mm च्या टॉलरन्ससह, जर ते प्रक्रियेशिवाय अडचणींशिवाय सहन करण्याइतपत पुरेसे कडक (stiff) असेल; आणि किमान 90×140 mm आयामांसह, 2 mm च्या टॉलरन्ससह.

(2) पोस्ट ऑफिसद्वारे जारी केलेले किंवा खाजगीरित्या उत्पादित केलेले पोस्टकार्ड परदेशी देशांमध्ये किंवा प्रदेशात वहनासाठी स्वीकारले जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, खाजगीरित्या उत्पादित केलेले पोस्टकार्ड आयाताकृती असावे आणि पोस्ट ऑफिसद्वारे जारी केलेल्या पोस्टकार्ड्ससारख्याच साहित्याचे आणि आयामांचे असावे.

(3) आंतरराष्ट्रीय पोस्टकार्डवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता I मध्ये नमूद केले आहे.

111. एअरमेल पोस्टकार्ड (Airmail postcard).— (1) एअरमेल पोस्टकार्ड हे एक पोस्टकार्ड आहे जे हवाई मार्गाने पाठवले जाते.

(2) नियम 110 च्या उप-नियम (1) आणि (2) मध्ये नमूद केलेल्या पोस्टकार्डच्या तरतुदी एअरमेल पोस्टकार्डला लागू असतील.

(3) एअरमेल पोस्टकार्डवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता V मध्ये नमूद केले आहे.

SMALL PACKET

112. स्मॉल पॅकेट (Small packet).— (1) ज्या लेटर पोस्ट वस्तूंमध्ये लहान प्रमाणात वस्तू जसे की भेटवस्तू (gifts), विक्रीयोग्य मूल्याच्या वस्तू आणि मर्चेंडाइजचे नमुने समाविष्ट असतात, त्या स्मॉल पॅकेट्स म्हणून टपालाने पाठवल्या जाऊ शकतात.

(2) स्मॉल पॅकेट्सवर कोणताही मजकूर नसावा किंवा त्यामध्ये चालू आणि वैयक्तिक पत्रव्यवहाराच्या स्वरूपातील दस्तऐवज किंवा पाठवणारा आणि पत्तेदार व्यतिरिक्त इतर व्यक्तींमध्ये देवाणघेवाण केलेले कोणतेही दस्तऐवज नसावेत.

(3) स्मॉल पॅकेट्स हे पत्रांसाठी विहित केलेल्या खालील कमाल आणि किमान आयामांशी सुसंगत असतील, म्हणजेच:-

(4) स्मॉल पॅकेट्सचे कमाल वजन 2 किलोग्रॅमपर्यंत आणि किमान वजन 100 ग्रॅम असावे.

(5) स्मॉल पॅकेट्सवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता I मध्ये नमूद केले आहे.

113. प्रिंटेड पेपर्स (Printed papers).— (1) ज्या लेटर पोस्ट वस्तूंमध्ये केवळ वृत्तपत्रे समाविष्ट असतात, त्या प्रिंटेड पेपर्स म्हणून टपालाने पाठवल्या जाऊ शकतात.

(2) अनेक प्रिंटेड पेपर्स एकाच वस्तूत एकत्र पाठवले जाऊ शकतात जर त्यावर वेगवेगळ्या पत्तेदारांची नावे आणि पत्ते नसतील.

(3) प्रिंटेड पेपर्स अशा पद्धतीने तयार केले जावेत की त्यांची सामग्री पुरेशी संरक्षित राहील आणि जलद व सुलभ पडताळणी (verification) अनुमत होईल.

(4) प्रिंटेड पेपर्सचे कमाल वजन 2 किलोग्रॅमपर्यंत आणि किमान वजन 20 ग्रॅम असावे.

(5) प्रिंटेड पेपर्सवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता I मध्ये नमूद केले आहे.

114. एम-बॅग - बल्क बॅग (M-Bag - Bulk bag).— (1) एम-बॅग (M-Bag - Bulk bag) या एकाच पत्त्यावरील एकाच पत्तेदारासाठी छापलेले कागदपत्रे, वृत्तपत्रे, नियतकालिके, पुस्तके आणि तत्सम छापील दस्तऐवज असलेल्या विशेष बॅग्ज असतात, ज्यांवर "M" हा मजकूर असतो आणि ज्या परदेशी देशांमधील किंवा प्रदेशांमधील पत्तेदारांकडे किंवा पाठवणाऱ्यांकडे किंवा त्यांच्याकडून वहनासाठी बनवलेल्या असतात.

(2) एम-बॅगचे कमाल अनुमत वजन 30 किलोग्रॅम आहे.

(3) प्रत्येक एम-बॅगसोबत पाठवणाऱ्याद्वारे तयार केलेला फॉर्म CN22 किंवा फॉर्म CN23 असणे आवश्यक आहे;

स्पष्टीकरण: या उप-नियमाच्या उद्देशासाठी, "फॉर्म CN22" किंवा "फॉर्म CN23" म्हणजे युनिव्हर्सल पोस्टल युनियनद्वारे या संदर्भात निर्दिष्ट केलेले संबंधित फॉर्म्स.

(4) प्रत्येक एम-बॅगला पाठवणाऱ्याद्वारे पुरवलेले एक आयाताकृती ॲड्रेस लेबल लावलेले असावे जे पत्तेदाराबद्दलची सर्व माहिती प्रदान करते आणि ॲड्रेस लेबल पुरेशा कडक साहित्याचे असावे आणि त्याचे आकार 90mm×140mm पेक्षा जास्त नसावे.

(5) एम-बॅगसाठी भरलेले टपाल शुल्क बॅगच्या ॲड्रेस लेबलवर दर्शविले जाईल आणि एम-बॅग्सची वजन मर्यादा 30 किलोग्रॅमपर्यंत असेल, जी गंतव्य देश किंवा प्रदेशाद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या कमाल स्वीकार्य वजन मर्यादेच्या अधीन असेल, यापैकी जे कमी असेल ते.

(6) एम-बॅग्समध्ये खालीलप्रमाणे इतर सामग्री देखील असू शकते:

(a) सामग्री (उत्पादक आणि वितरकांद्वारे पाठवलेले व्यावसायिक नमुने, किंवा इतर गैर-शुल्कपात्र व्यावसायिक वस्तू किंवा माहितीपर साहित्य जे पुनर्विक्रीच्या अधीन नाही) सोबत असलेल्या छापील कागदपत्रांसह जोडलेल्या यादीनुसार असेल;

(b) सामग्री केवळ छापील कागदपत्रांशी संबंधित असेल ज्यांच्यासह ती मेल केली जात आहे;

(d) एम बॅगमध्ये समाविष्ट असलेल्या छापील कागदपत्रांच्या प्रत्येक पॅकेटवर पत्तेदाराचा पत्ता दर्शविला जाईल.

(7) एम-बॅगवर आकारले जाणारे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता II मध्ये नमूद केले आहे.

115. अंधांसाठीचे साहित्य - आंतरराष्ट्रीय (Literature for blind - International).— (1) अंधांच्या वापरासाठी "ब्रेल" किंवा इतर कोणत्याही विशेष प्रकारात छापलेले कोणत्याही प्रकारचे कागद (पत्रे समाविष्ट करून), नियतकालिके, पुस्तके आणि प्लेट्स अंधांसाठीचे साहित्य (blind literature) म्हणून पाठवले जाऊ शकतात.

(2) साउंड रेकॉर्ड्स अंधांसाठीचे साहित्य म्हणून वहनासाठी केवळ तेव्हाच स्वीकारले जातील जर ते अंधांसाठीच्या अधिकृत मान्यताप्राप्त संस्थेद्वारे पाठवले गेले असतील किंवा त्यांना संबोधित केले गेले असतील आणि भारतातील अशा संस्थांची यादी वेळोवेळी प्रकाशित केली जाईल.

(3) अंधांसाठीच्या साहित्याचे कमाल वजन 7 किलोग्रॅमपर्यंत असावे.

(4) अंधांसाठीच्या साहित्याला टपाल शुल्कातून सूट दिली जाईल परंतु लागू फी भरून सरफेस एअरलिफ्ट किंवा एअर सरचार्जचा लाभ घेतला जाऊ शकतो.

116. आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेट सेवा (International tracked packet service - ITPS).— (1) मंडळ प्रमुख (Circle Head) यांना वेळोवेळी, अशा कार्यालयांना निर्दिष्ट करण्याचा अधिकार आहे जेथे आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेट नावाची वस्तू खालील अटींच्या अधीन राहून बुक केली जाऊ शकते, म्हणजेच: -

(a) आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेटचे कमाल वजन 2 किलोग्रॅम असेल, परंतु उक्त मर्यादेत वेळोवेळी दुरुस्ती केली जाऊ शकते;

(b) लांबी, रुंदी आणि खोलीची बेरीज 90 cm पेक्षा जास्त नसावी आणि सर्वात मोठा आयाम 60 cm पेक्षा जास्त नसावा.

(2) आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेटचे बुकिंग, वहन आणि डिलिव्हरी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने केली जाईल.

(3) ग्राहकांसाठी आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेटसाठी सवलत आणि मूल्यवर्धन वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने प्रदान केले जाईल.

(4) आंतरराष्ट्रीय ट्रॅक्ड पॅकेटसाठी टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता VIII मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

B. PARCEL POST ITEMS

117. आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल (International air parcel).— (1) आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल ट्रॅक आणि ट्रेस सुविधेसह सर्व युनिव्हर्सल पोस्टल युनियन सदस्य देशांना दस्तऐवज आणि मर्चेंडाइजचे वहन करण्यासाठी किफायतशीर आणि जलद मोड प्रदान करते.

(2) आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पोस्ट ऑफिसमध्ये बुक केले जाऊ शकते, खालील अटींच्या अधीन राहून, म्हणजेच: -

(a) आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सलचे कमाल सकल वजन (gross weight) 20 किलोग्रॅम असेल, जे गंतव्य देश किंवा प्रदेशाद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या कमाल स्वीकार्य वजन मर्यादेच्या अधीन असेल, यापैकी जे कमी असेल ते किंवा वेळोवेळी सुधारित केल्यानुसार;

(b) कमाल आयाम 1.5 मीटर किंवा लांबी आणि लांबीव्यतिरिक्त इतर दिशेने मोजलेल्या सर्वात मोठ्या घेराच्या बेरजेसाठी 3 मीटरपेक्षा जास्त नसावा.

(3) कोणतेही आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल पत्रांसाठी विहित केलेल्या किमान आकारापेक्षा म्हणजेच 90 mm X 140 mm पेक्षा लहान नसावे.

(4) आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सलचे बुकिंग, वहन आणि डिलिव्हरी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने केली जाईल.

(5) आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सलचे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता VI मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

C. INTERNATIONAL SPEED POST SERVICES (EMS)

118. आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट (International speed post).— (1) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट, जे जागतिक स्तरावर एक्सप्रेस मेल सेवा (EMS) म्हणून ओळखले जाते, ही दस्तऐवज आणि मर्चेंडाइजच्या वहनासाठी एक पोस्टल एक्सप्रेस सेवा आहे आणि प्रत्यक्ष माध्यमांद्वारे (physical means) सर्वात जलद संभाव्य टपाल सेवा असेल.

स्पष्टीकरण: या उप-नियमाच्या उद्देशासाठी:-

(a) "दस्तऐवज (documents)" मध्ये माहिती किंवा डेटा समाविष्ट असलेला कोणत्याही प्रकारचा दस्तऐवज (अक्षर, संख्या किंवा तांत्रिक स्वरूपात) समाविष्ट आहे, जो शुल्कपात्र किंवा विक्रीयोग्य नाही; आणि

(b) "मर्चेंडाइज (merchandise)" मध्ये दस्तऐवजांव्यतिरिक्त टपालाने पाठवता येणारी कोणतीही वस्तू किंवा गोष्ट समाविष्ट आहे, ज्याचा विमा अनिवार्य नाही.

(2) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट वस्तू (ईएमएस) देशभरातील सर्व पोस्ट ऑफिसमधून बुक केल्या जाऊ शकतात.

(3) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट (ईएमएस) चा लाभ खालील अटींच्या अधीन राहून घेता येईल, म्हणजेच:-

(a) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्टचे कमाल सकल वजन 35 किलोग्रॅम असेल, जे गंतव्य देश किंवा प्रदेशाद्वारे विहित केलेल्या कमाल स्वीकार्य वजन मर्यादेच्या अधीन असेल, यापैकी जे कमी असेल ते किंवा वेळोवेळी सुधारित केल्यानुसार:

परंतु अट अशी आहे की, इतर कोणत्याही देशाला किंवा प्रदेशाला उद्देशून असलेल्या किंवा तिथून येणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट सेवेची वजनाची उच्च मर्यादा प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असू शकते;

(b) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट सेवेसाठी वस्तूचा आकार कोणत्याही एका आयामासाठी 1.5 मीटर आणि लांबी व लांबीव्यतिरिक्त इतर दिशेने मोजलेल्या सर्वात मोठ्या घेराच्या बेरजेसाठी 3 मीटरपेक्षा जास्त नसावा;

(c) ग्राहकांसाठी आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्टसाठी सवलत आणि मूल्यवर्धन वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार प्रदान केले जाईल;

(d) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट (ईएमएस) चे बुकिंग, वहन आणि डिलिव्हरी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने केली जाईल;

(e) मौल्यवान धातू (सोने, चांदी, प्लॅटिनम किंवा इतर मौल्यवान धातूंसह), मौल्यवान रत्ने (हिरे किंवा इतर मौल्यवान रत्नांसह), दागिने किंवा यांचे कोणतेही संयोजन (ते उत्पादित असो वा नसो), नाणी, बँक नोटा, चलन नोटा, धारकाला देय असलेल्या कोणत्याही प्रकारच्या सिक्युरिटीज, ट्रॅव्हलर्स चेक्स, विमा उतरवलेल्या एक्सप्रेस मेल सेवेद्वारे (insured Express Mail Service) पाठवले जातील आणि अशा विम्याचे मूल्य 1,00,000 पेक्षा जास्त असणार नाही;

परंतु अट अशी आहे की, अशा कोणत्याही वस्तूच्या संदर्भात विम्याचे उच्च मूल्य निर्दिष्ट केले जाऊ शकते.

(4) आंतरराष्ट्रीय स्पीड पोस्ट सेवांचे टपाल शुल्क अनुसूची III च्या तक्ता VII मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

D. COMMON REGULATIONS RELATED WITH INTERNATIONAL MAILS

119. बुकिंग (Booking).— (1) आंतरराष्ट्रीय वस्तूंसाठी देय असलेले टपाल शुल्क अनुसूची III मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे आहे.

(2) सेवा निलंबित (suspension of services) झाल्याच्या परिस्थितीत टपाल शुल्क, विशेष फी आणि एअर सरचार्ज पाठवणाऱ्याला परत (refunded) केले जाऊ शकतात.

120. इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटा (Electronic advance data - EAD).— (1) वस्तू असलेल्या आयटम्स गंतव्य देश किंवा प्रदेशात इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटा प्रदान करण्यासाठी विशिष्ट आयात सीमाशुल्क आणि सुरक्षा आधारित आवश्यकतांच्या अधीन असू शकतात.

(2) इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटाची देवाणघेवाण वैयक्तिक डेटाच्या संरक्षणाबाबत आणि डेटा देवाणघेवाणीशी संबंधित इतर तांत्रिक पैलूंबाबत द्विपक्षीय किंवा बहुपक्षीय करार किंवा प्रोटोकॉलद्वारे अतिरिक्तपणे शासित केली जाऊ शकते.

(3) ज्या प्रत्येक वस्तूसाठी इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटा प्रदान केला जातो, त्यासोबत योग्य सीमाशुल्क घोषणापत्र फॉर्म CN22 किंवा फॉर्म CN23 असणे आवश्यक आहे:-

(a) CN 22 - जर आंतरराष्ट्रीय वस्तूंचे घोषित मूल्य 300 स्पेशल ड्रॉईंग राइट्स (SDR) पेक्षा कमी किंवा समान असेल;

(b) CN 23 - जर आंतरराष्ट्रीय वस्तूंचे घोषित मूल्य 300 स्पेशल ड्रॉईंग राइट्स (SDR) पेक्षा जास्त असेल, तर CN 23 देखील प्रदान केला जाईल.

(4) मर्चेंडाइज असलेल्या आंतरराष्ट्रीय मेलच्या बुकिंगसाठी आंतरराष्ट्रीय मेलच्या पाठवणाऱ्याने नो युअर कस्टमर (KYC) दस्तऐवज किंवा इलेक्ट्रॉनिक नो युअर कस्टमर (eKYC) दस्तऐवज प्रदान करणे आवश्यक आहे.

(5) या नियमांतर्गत आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असलेला इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटा, सर्व प्रकरणांमध्ये, योग्य युनिव्हर्सल पोस्टल युनियन सीमाशुल्क घोषणापत्रावर (customs declaration form) दस्तऐवजीकरण केलेल्या डेटाची प्रतिकृती असेल.

(6) अक्षरे, पोस्टकार्ड, प्रिंटेड पेपर्स (पुस्तके वगळता) या पत्र-पोस्ट वस्तू ज्यांमध्ये पत्रव्यवहार किंवा अंधांसाठीच्या वस्तू समाविष्ट आहेत, ज्यांवर सीमाशुल्क देय नाही, त्यांना इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटा आवश्यकतांमधून सूट दिली जाईल.

(7) इलेक्ट्रॉनिक ॲडव्हान्स डेटा अवलंबण्यासाठी आवश्यक नियामक आणि सुरक्षा आवश्यकतांचे पालन करण्यासाठी खालील डेटा घटकांचे (ज्याला 7+1 डेटासेट म्हटले जाते) अनिवार्य सादरीकरण आवश्यक आहे:

(a) कन्साइनर (Consignor) चे नाव

(b) कन्साइनरचा पत्ता

(c) कन्साइनी (Consignee) चे नाव

(d) कन्साइनीचा पत्ता

(e) पॅकेजची संख्या

(f) एकूण सकल वजन (ग्रॉस वेट - मापन युनिट क्वालिफायरसह)

(g) मर्चेंडाइज किंवा कार्गोचे संक्षिप्त वर्णन

(h) आयडेंटिफायर (Identifier)

121. पॅकेजिंग (Packaging).— (1) सर्व वस्तू सुरक्षितपणे आणि अशा पद्धतीने तयार केल्या जाव्यात जेणेकरून इतर वस्तू त्या वस्तूत अडकण्याचा कोणताही धोका राहणार नाही आणि पॅकेजिंग वस्तूच्या आकाराशी, स्वरूपाशी आणि वाहतुकीच्या स्थितीशी सुसंगत असावे.

(2) प्रत्येक वस्तू अशा पद्धतीने तयार केली जावी जेणेकरून अधिकाऱ्यांच्या आरोग्यावर कोणताही परिणाम होणार नाही आणि कोणताही धोका निर्माण होणार नाही, जर त्यामध्ये अशा प्रकारच्या वस्तू समाविष्ट असतील ज्या हाताळणाऱ्या अधिकाऱ्यांना इजा पोहोचवू शकतात किंवा इतर वस्तू किंवा टपाल उपकरणांना घाणेरडी किंवा खराब करू शकतात.

(3) मूल्यवर्धित सेवांसह आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या पॅकेजिंगच्या तपशीलवार अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

122. गंतव्य देश किंवा प्रदेशात डिलिव्हरी (Delivery in country or territory of destination).— (1) वस्तू गंतव्य देश किंवा प्रदेशात त्यांच्या संबंधित कायद्यांनुसार किंवा अंतर्गत नियमांनुसार वितरित केल्या जातील.

(2) जर वस्तू गंतव्य देश किंवा प्रदेशाच्या संबंधित कायद्यांनुसार किंवा अंतर्गत नियमांनुसार वितरित किंवा अवितरित म्हणून परत केली गेली असेल, तर पोस्ट ऑफिस तिच्या वितरण किंवा परत करण्याच्या पद्धतीसाठी जबाबदार असणार नाही.

(3) अवितरित वस्तू ठेवण्याचा कालावधी (period of detention) देखील गंतव्य देश किंवा प्रदेशाच्या संबंधित कायद्यांनुसार किंवा अंतर्गत नियमांनुसार शासित केला जाईल.

E. OTHER FEATURES OF INTERNATIONAL MAIL ITEMS

123. इतर वैशिष्ट्ये (Other features).— कोणतीही आउटवर्ड अकाउंटेबल आयटम पोस्ट ऑफिसमध्ये सादर केली जाईल आणि अशी वस्तू सादर करणाऱ्या व्यक्तीला पावती (receipt) दिली जाईल.

124. ट्रॅक आणि ट्रेस सेवा (Track and trace service).— प्रत्येक अकाउंटेबल आंतरराष्ट्रीय वस्तूसाठी, वस्तू पातळीवर, रिसेप्टॅकल पातळीवर आणि एअरलाइन्स पातळीवर इलेक्ट्रॉनिक डेटाची देवाणघेवाण उपलब्ध आहे जेणेकरून वस्तू आणि रिसेप्टॅकलच्या हालचालीत पारदर्शकता सुलभ होईल, तथापि, नोंदणीकृत पत्र वस्तूंसाठी (registered letter items), गंतव्यस्थानाच्या अंतर्गत नियमांनुसार काही गंतव्यस्थानांसाठी ही सेवा उपलब्ध नाही.

125. इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय मेल (Inward international mails).— (1) टपालाने वस्तूंच्या वहनासाठीच्या अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील:

परंतु अट अशी आहे की, देशांतर्गत नोंदणीकृत वृत्तपत्रांशी (domestic registered newspapers) संबंधित नियम परदेशी देशात किंवा प्रदेशात पाठवल्या जाणाऱ्या वृत्तपत्रांच्या बाबतीत लागू मानले जातील.

(2) कोणतीही इनवर्ड अकाउंटेबल आयटम पत्तेदाराला तोपर्यंत वितरित केली जाणार नाही जोपर्यंत अधिकृत व्यक्तीने त्यासाठीच्या पावतीवर स्वाक्षरी केलेली नसेल.

126. डिलिव्हरी घेण्यास अपयश (Failure to take delivery).— (1) जर आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सलचा पत्तेदार त्याच्या पहिल्या सादरीकरणाच्या किंवा त्याला किंवा अधिकृत व्यक्तीला त्याच्या आगमनाची सूचना मिळाल्याच्या तारखेपासून सात दिवसांच्या आत डिलिव्हरी घेण्यास अपयशी ठरल्यास, आठव्या दिवसापासून सुरू होणारे डेमरेज चार्जेस (demurrage charges) डिलिव्हरीच्या वेळी पत्तेदाराकडून गोळा केले जातील:

परंतु अट अशी आहे की, आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सलवर पर्यायी पत्ता (alternate address) असल्यास, जर पार्सल मूळ पत्त्यावर वितरित होऊ शकले नाही, तर पहिल्या पत्तेदाराकडून देय असलेले डेमरेज चार्ज दुसऱ्या पत्तेदाराकडून देखील डिलिव्हरीच्या वेळी गोळा केले जाईल.

(2) जर खालील गोष्टींचा पत्तेदार -

(a) प्रिंटेड पेपर्सचे इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय पॅकेट (किंवा बॅग);

(b) इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय स्मॉल पॅकेट; किंवा

(c) इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय विमा उतरवलेले पत्र किंवा विमा उतरवलेला बॉक्स

त्याच्या पहिल्या सादरीकरणाच्या किंवा त्याला किंवा अधिकृत व्यक्तीला त्याच्या आगमनाची सूचना मिळाल्याच्या तारखेपासून सात दिवसांच्या आत डिलिव्हरी घेण्यास अपयशी ठरल्यास, आणि जर त्याचे वजन 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त असेल, तर आठव्या दिवसापासून सुरू होणारे डेमरेज शुल्क डिलिव्हरीच्या वेळी पत्तेदाराकडून गोळा केले जाईल.

(3) उप-नियम (1) आणि (2) मध्ये नमूद केलेले डेमरेज चार्जेस अनुसूची III च्या तक्ता XI मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असतील.

127. पोस्ट रेस्टँट (Poste Restante) पार्सलची डिलिव्हरी घेण्यास अपयश (Failure to take delivery of Post Restante parcel).— (1) जर "पोस्ट रेस्टँट" संबोधित केलेल्या आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सलचा पत्तेदार डिलिव्हरीच्या कार्यालयात त्याच्या आगमनाच्या तारखेपासून सात दिवसांच्या आत डिलिव्हरी घेण्यास अपयशी ठरल्यास, आठव्या दिवसापासून सुरू होणारे डेमरेज शुल्क डिलिव्हरीच्या वेळी पत्तेदाराकडून गोळा केले जाईल.

(2) जर खालील गोष्टींचा पत्तेदार -

(a) प्रिंटेड पेपर्सचे इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय पॅकेट (किंवा बॅग); किंवा

(b) इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय स्मॉल पॅकेट; याविना

(c) इनवर्ड आंतरराष्ट्रीय विमा उतरवलेले पत्र किंवा विमा उतरवलेला बॉक्स,

"पोस्ट रेस्टँट" संबोधित केलेल्या वस्तू डिलिव्हरीच्या कार्यालयात त्याच्या आगमनाच्या तारखेपासून सात दिवसांच्या आत डिलिव्हरी घेण्यास अपयशी ठरल्यास, आणि जर त्याचे वजन 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त असेल, तर आठव्या दिवसापासून सुरू होणारे डेमरेज शुल्क डिलिव्हरीच्या वेळी पत्तेदाराकडून गोळा केले जाईल.

CHAPTER VII

UNIVERSAL POSTAL SERVICE

128. युनिव्हर्सल पोस्टल सेवा अंतर्गत मेल सेवा (Mail services under Universal Postal Service).— पोस्ट ऑफिस युनिव्हर्सल पोस्टल सेवां अंतर्गत मेल सेवांची खालील उत्पादने ऑफर करेल, म्हणजेच: -

(a) देशांतर्गत (Domestic)

(i) पत्रे (Letters)

(ii) लेटर कार्ड (Letter card)

(iii) बुक पोस्ट (Book Post)

(iv) नियतकालिक पोस्ट (Periodical Post)

(v) नोंदणीकृत वृत्तपत्र (Registered Newspaper)

(vi) अंधांसाठीचे साहित्य (Literature for Blind)

(vii) इंडिया पोस्ट पार्सल (India Post Parcel)

(viii) पोस्ट कार्ड (Post Card)

(b) आंतरराष्ट्रीय (International)

(i) पत्रे (Letters)

(ii) एरोग्राम (Aerogramme)

(iii) पोस्ट कार्ड (Post Card)

(iv) एअरमेल पोस्ट कार्ड (Airmail Post Card)

(v) स्मॉल पॅकेट (Small Packet)

(vi) प्रिंटेड पेपर्स (Printed Papers)

(vii) अंधांसाठीचे साहित्य (Literature for Blind)

(viii) आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल (International Air Parcel)

CHAPTER VIII

OFFICIAL CORRESPONDENCE

129. ऑन पोस्टल सर्व्हिस (On postal service).— पोस्ट ऑफिसच्या अधिकाऱ्यांद्वारे, पोस्ट्स ऑडिट अधिकारी आणि या संदर्भात अधिकृत केलेल्या इतर अधिकाऱ्यांद्वारे पोस्ट ऑफिसच्या सेवेवरील कोणत्याही वर्गाच्या वस्तू टपाल शुल्क आणि इतर सर्व टपाल फीशिवाय मोफत (free of postage) पाठवल्या जातील.

130. (1) खालील वस्तू "ऑन पोस्टल सर्व्हिस" अंतर्गत विमा उतरवल्या (insured) जाऊ शकतात, म्हणजेच: -

(a) अंगभूत मूल्य असलेल्या वस्तू;

(b) सर्व्हिस बुक, वार्षिक कामगिरी मूल्यांकन अहवाल (APAR) फाईल, अधिकृत फाईल्स इ. सारखे महत्त्वाचे दस्तऐवज;

(c) तपास, दक्षता प्रकरणे, परीक्षा इ. शी संबंधित दस्तऐवज; आणि

(d) विमा उतरवलेल्या वस्तू म्हणून पाठवण्यास योग्य वाटणारे इतर महत्त्वाचे दस्तऐवज.

(2) खालील वस्तू "ऑन पोस्टल सर्व्हिस" अंतर्गत नोंदणीकृत (registered) केल्या जातील, म्हणजेच: -

(a) महत्त्वाचे अधिकृत दस्तऐवज - वार्षिक कामगिरी मूल्यांकन अहवाल (APAR) इ.;

(b) नोंदणीकृत टपालाद्वारे पाठवणे आवश्यक असलेल्या वस्तू जसे की चार्ज शीट्स इ.; आणि

(c) नोंदणीकृत वस्तू म्हणून पाठवण्यास योग्य वाटणारे इतर महत्त्वाचे दस्तऐवज.

(3) "ऑन पोस्टल सर्व्हिस" ही सुविधा स्पीड पोस्ट अंतर्गत पोस्ट केलेल्या वस्तूंसाठी उपलब्ध असणार नाही.

131. टपाल मतपत्रिका किंवा निवडणूक साहित्य (Postal ballot or election material).— (1) भारत निवडणूक आयोग (Election Commission of India) किंवा राज्य निवडणूक आयोग (State Election Commission) द्वारे सादर केलेले निवडणूक साहित्य वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या कार्यपद्धतीनुसार बुक, वहन आणि वितरित केले जाईल.

(2) उप-नियम (1) च्या तरतुदी टपाल मतपत्रिकांना (postal ballots) तितक्याच लागू असतील.

(3) उप-नियम (1) आणि (2) मध्ये नमूद केलेली प्रत्येक वस्तू या नियमाच्या उद्देशासाठी अधिकृत वस्तू मानली जाईल आणि त्यानुसार तिला प्राधान्य (priority) दिले जाईल.

CHAPTER IX

VALUE ADDED SERVICES

A. DOMESTIC ITEMS

132. देशांतर्गत वस्तूंची नोंदणी (Registration of domestic items).— (1) प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या वस्तू अनुसूची IV च्या तक्ता I मध्ये नमूद केलेल्या फीचे पेमेंट करून नोंदणीसाठी (registration) सादर केल्या जाऊ शकतात:

परंतु अट अशी आहे की, ब्लाइंड लिटरेचर (blind literature) वस्तूच्या नोंदणीसाठी कोणतीही फी आकारली जाणार नाही.

(2) या नियमांतर्गत नोंदणीकृत केलेली वस्तू पत्तेदार विशिष्ट (addressee specific) असेल, आणि पावतीच्या बदल्यात बुक केली जाईल, जी पत्तेदाराला किंवा अधिकृत व्यक्तीला स्वाक्षरी केलेल्या पावतीच्या बदल्यात वितरित केली जाईल.

(3) अशी कोणतीही वस्तू नोंदणीसाठी स्वीकारली जाणार नाही, जिथे वस्तूचा विमा उतरवला असेल किंवा विशिष्ट रकमेसाठी विमा उतरवण्याचा हेतू असेल.

133. देशांतर्गत वस्तूंचा विमा (Insurance of domestic items).— (1) कोणतीही अकाउंटेबल आयटम ओळखलेल्या बुकिंग केंद्रांवर किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये एक लाख रुपयांपेक्षा जास्त नसलेल्या मूल्यासाठी आणि अनुसूची IV च्या तक्ता II मध्ये नमूद केलेल्या फीचे पेमेंट करून विमा उतरवली (insured) जाऊ शकते.

(2) जेथे चलन किंवा बँक नोटा विमा उतरवलेल्या टपालाने पाठवल्या जातात, तिथे मूल्य वीस हजार रुपयांपेक्षा जास्त नसावे.

परंतु अट अशी आहे की, कोणत्याही परिस्थितीत असे मूल्य विमा उतरवलेल्या वस्तूच्या सामग्रीच्या वास्तविक मूल्यापेक्षा जास्त असणार नाही:

परंतु अशीही अट आहे की, मौल्यवान धातू (सोने, चांदी, प्लॅटिनम किंवा इतर मौल्यवान धातूंसह), मौल्यवान रत्ने (हिरे किंवा इतर मौल्यवान रत्नांसह), दागिने किंवा त्या वेळी लागू असलेल्या देशाच्या कायद्यातील व्याख्यांशी सुसंगत असलेले इतर मौल्यवान साहित्य असलेल्या वस्तूंचा विमा सामग्रीच्या वास्तविक मूल्यासाठी उतरवला जावा.

(3) विमा सेवा पोस्ट ऑफिसद्वारे प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार तृतीय-पक्ष विमा प्रदात्याद्वारे (third-party insurance provider) देखील प्रदान केली जाऊ शकते.

(4) बुकिंगच्या वेळी पाठवणारा वस्तूवर सामग्रीचे वास्तविक मूल्य घोषित करेल.

(5) ज्या वस्तूंना विमा प्रणाली लागू आहे त्या अशा असतील ज्यांमध्ये बँक नोटा, चलन नोटा, बाँड्स, कूपन, सिक्युरिटीज, मौल्यवान वस्तू असलेली पार्सल आणि त्या प्रकारच्या इतर दस्तऐवजांचा समावेश असेल.

(6) डीड्स, प्लॅन्स, कॉन्ट्रॅक्ट्स, ऑटोग्राफ्स, दुर्मिळ हस्तलिखिते यांसारखे मूल्याचे दस्तऐवज देखील विमा टपालाने पाठवले जाऊ शकतात, जर दस्तऐवजांचे मूल्य त्यांच्या तयार करण्याच्या खर्चामुळे असेल, तर विमा उतरवलेले मूल्य गहाळ झाल्यास ते बदलण्याच्या खर्चापेक्षा जास्त नसावे, जे पोस्ट ऑफिसच्या कमाल मर्यादेपर्यंत मर्यादित असेल.

(7) वहनाच्या मार्गात विमा हा सर्व जोखमींचा समावेश करेल, acts of God किंवा युद्ध, दंगल, नागरी दंगल, कायदेशीर प्रक्रियेअंतर्गत अटक किंवा जप्ती, केंद्र सरकारने लादलेले आदेश, निर्बंध किंवा कोणतेही प्रतिबंध यांसारख्या घटना वगळता.

(8) या नियमांतर्गत विमा उतरवलेल्या वस्तूचा पाठवणारा पत्तेदार किंवा अधिकृत व्यक्तीने स्वाक्षरी केलेला डिलिव्हरीचा पुरावा (proof of delivery) मोफत मिळवण्यास पात्र असेल:

परंतु अशीही अट आहे की, नोंदणीकृत वस्तूचा प्रूफ ऑफ डिलिव्हरी पाठवणाऱ्यापर्यंत पोहोचला नाही, तर ग्राहकाच्या मागणीवर डिलिव्हरी पोस्ट ऑफिसच्या पोस्टमास्टर किंवा प्रभारी अधिकाऱ्याद्वारे डिलिव्हरीचे प्रमाणपत्र (certificate of delivery) जारी केले जाईल आणि ते पाठवणाऱ्याला इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात दिले जाईल.

(9) खालील वस्तूंचा समावेश असलेल्या वस्तूंचा नुकसानीविरुद्ध (against damage) विमा उतरवला जाऊ शकत नाही, परंतु त्यांचा केवळ गहाळ होण्याविरुद्ध (against loss) विमा उतरवला जाऊ शकतो, इतर वस्तूंच्या विम्याच्या दराने फी भरून, म्हणजेच द्रव आणि सहज वितळणारे पदार्थ, नाशवंत वस्तू (perishable items) आणि ठिसूळ वस्तू (fragile items) जसे की चायना ग्लासवेअर, मिलिनरी, ग्रामोफोन रेकॉर्ड इ.

(10) वस्तूचा पाठवणारा पत्तेदाराच्या बाजूने नुकसानभरपाईच्या आपल्या क्लेमचा त्याग (waive) करू शकतो.

(11) विमा उतरवलेल्या वस्तूंच्या पॅकेजिंगच्या तपशीलवार अटी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(12) विमा उतरवलेल्या वस्तूंच्या संदर्भातील नुकसानभरपाई नियम 74 मध्ये नमूद केल्यानुसार देय असेल.

134. एअरमेल सेवा (Airmail service).— हवाई मार्गाने वहन करण्यासाठी पोस्ट करायच्या वस्तूंवर, नियमांतर्गत देय असलेले टपाल शुल्क आणि इतर फी व्यतिरिक्त, अनुसूची I च्या तक्ता II मध्ये नमूद केल्यानुसार एअरमेल फी आकारली जाईल.

135. कॅश ऑन डिलिव्हरी वस्तू (Cash on delivery - COD items).— (1) कॅश ऑन डिलिव्हरी सेवा पोस्ट ऑफिसद्वारे अनुसूची IV च्या तक्ता III मध्ये नमूद केलेल्या फीसाठी उपलब्ध करून दिली जाईल, जिथे डिलिव्हरीच्या वेळी पत्तेदाराकडून रक्कम वसूल करायची असते आणि ती प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने पाठवणाऱ्याकडे पाठवली (remitted) जाईल.

(2) खालील अटींच्या अधीन राहून कॅश ऑन डिलिव्हरीचा लाभ घेतला जाऊ शकतो, म्हणजेच: -

(a) किरकोळ ग्राहक आणि ग्राहक पोस्ट ऑफिसच्या संबंधित प्राधिकरणाशी करार (agreement) स्वाक्षरी करतील;

(b) पत्तेदाराकडून वसूल करण्यासाठी निर्दिष्ट केलेली रक्कम वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल;

(c) अशा वस्तूंमध्ये कोणत्याही प्रतिबंधित वस्तू नसाव्यात; आणि

(d) कॅश ऑन डिलिव्हरी वस्तूंचा विमा पाठवणाऱ्याद्वारे घेतला जाऊ शकतो.

136. डिलिव्हरीचा पुरावा (Proof of delivery).— (1) कोणत्याही देशांतर्गत अकाउंटेबल आयटमचा पाठवणारा डिलिव्हरीच्या पुराव्यासाठी विनंती करू शकतो, जो त्याला किंवा तिला टपाल शुल्क किंवा इतर कोणत्याही मूल्यवर्धित सेवेच्या फी व्यतिरिक्त अनुसूची IV च्या तक्ता IV मध्ये नमूद केलेल्या फीचे पेमेंट केल्यावर वस्तूच्या डिलिव्हरीवर प्रदान केला जाईल.

(2) प्रूफ ऑफ डिलिव्हरीवर पत्तेदार किंवा अधिकृत व्यक्तीने शाहीने (in ink) स्वाक्षरी केलेली असावी, किंवा जर पत्तेदाराने स्वाक्षरी करण्यास नकार दिला तर, पत्तेदार किंवा त्याच्या रीतसर अधिकृत व्यक्तीने स्वाक्षरी करण्यास नकार दिला आहे अशा आशयाच्या विधानासह असावा:

परंतु अट अशी आहे की, महासंचालक (Director General), प्रशासकीय सूचनांद्वारे प्रूफ ऑफ डिलिव्हरी रेकॉर्ड करण्याचे आणि ते पाठवणाऱ्यासोबत शेअर करण्याचे इतर माध्यम निर्दिष्ट करू शकतात.

(3) प्रत्यक्ष डिलिव्हरीच्या पुराव्याच्या (physical proof of delivery) बाबतीत, तो एक अकाउंटेबल आयटम म्हणून हाताळला जाईल.

(4) पाठवणारा वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने विहित फीचे पेमेंट करून मूळ पावतीची साक्षांकित प्रत (attested copy) मिळवू शकतो:

परंतु अट अशी आहे की, ब्लाइंड लिटरेचर (blind literature) वस्तूवर अशी कोणतीही फी आकारली जाणार नाही.

137. प्री-मेलिंग उपक्रमांशी संबंधित सेवा (Services relating to pre-mailing activities).— प्रत्येक पोस्ट ऑफिस प्री-मेलिंग उपक्रम प्रदान करेल, ज्यामध्ये विविध वस्तूंवर प्रिंटिंग, संकलन, पत्ता लिहिणे आणि फ्रँकिंग करणे समाविष्ट असू शकते जसे की वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केले जाईल आणि अनुसूची IV च्या तक्ता V मध्ये नमूद केलेल्या दरांवर.

B. INTERNATIONAL ITEMS

138. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंची नोंदणी (Registration of international items).— (1) Letters, post cards, small packets, printed papers, aerogrammes, literature for the blind आणि M-Bag हे पोस्ट ऑफिसद्वारे सेवा दिली जाणाऱ्या देश किंवा प्रदेश आणि ठिकाणी वहनासाठी कोणत्याही पोस्ट ऑफिसमध्ये नोंदणीकृत केले जाऊ शकतात, वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या अपवादांच्या अधीन राहून.

(2) देशांतर्गत वस्तूंच्या नोंदणीशी संबंधित तरतुदी फॉरेन पोस्टद्वारे पाठवल्या जाणाऱ्या किंवा प्राप्त होणाऱ्या नोंदणीकृत वस्तूंना तितक्याच लागू असतील.

(3) टपाल शुल्काव्यतिरिक्त, आंतरराष्ट्रीय वस्तूंच्या नोंदणीसाठी अनुसूची IV च्या तक्ता VI मध्ये नमूद केल्यानुसार फी आकारली जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, ब्लाइंड लिटरेचर पॅकेटच्या नोंदणीसाठी कोणतीही फी देय असणार नाही.

139. आंतरराष्ट्रीय वस्तूंचा विमा (Insurance of International items).— (1) आंतरराष्ट्रीय पत्र टपाल (International letter post), पार्सल टपाल (parcel post) आणि एक्सप्रेस मेल सेवा (express mail service) वस्तूंचा विमा कोणत्याही पोस्ट ऑफिसमध्ये उतरवला जाऊ शकतो:

परंतु अट अशी आहे की, विम्यासाठी सादर केलेल्या पत्र टपाल वस्तूची नोंदणी (registered) करणे आवश्यक नाही.

(2) विम्यासाठीची फी अनुसूची IV च्या तक्ता VII मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

(3) विमा सेवा पोस्ट ऑफिसद्वारे प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार तृतीय-पक्ष विमा प्रदात्याद्वारे देखील प्रदान केली जाऊ शकते.

140. मौल्यवान धातू असलेल्या आंतरराष्ट्रीय वस्तू (International items with precious metals).— (1) मौल्यवान धातू (सोने, चांदी, प्लॅटिनम किंवा इतर मौल्यवान धातूंसह), मौल्यवान रत्ने (हिरे किंवा इतर मौल्यवान रत्नांसह), दागिने किंवा यांचे कोणतेही संयोजन (ते उत्पादित असो वा नसो), नाणी, बँक नोटा, चलन नोटा, धारकाला देय असलेल्या कोणत्याही प्रकारच्या सिक्युरिटीज, ट्रॅव्हलर्स चेक्स असलेली वस्तू, प्रशासकीय सूचनांद्वारे अन्यथा निर्दिष्ट केल्याशिवाय, टपालाने वहनासाठी स्वीकारली जाणार नाही, जोपर्यंत पाठवणारा सामग्रीच्या वास्तविक मूल्यासाठी तिचा विमा उतरवण्यास तयार होत नाही, जसे की प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केले आहे.

(2) जेथे उप-नियम (1) मध्ये नमूद केलेल्या वस्तू असलेल्या आंतरराष्ट्रीय विमा उतरवलेले पत्र टपाल, पार्सल टपाल किंवा एक्सप्रेस मेल सेवा वस्तू अशा देश किंवा प्रदेशाला संबोधित असेल जिथे विमा सेवा उपलब्ध नाही, तिथे अशा वस्तूंचा विमा भारताच्या मर्यादेत त्यांच्या देशांतर्गत संक्रमणासाठी (domestic transit) सामग्रीच्या वास्तविक मूल्यासाठी उतरवला जाईल.

(3) जर उप-नियम (1) मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या मूल्याच्या वस्तूंचा समावेश असलेली किंवा उघडपणे असलेली एखादी अनइन्श्युर्ड आंतरराष्ट्रीय वस्तू परदेशी देशातून किंवा प्रदेशातून प्राप्त झाल्यास, ते पार्सल गंतव्यस्थानावर पाठवले जाईल आणि सामग्रीच्या घोषित मूल्यावर किंवा सीमाशुल्क प्राधिकरणाने (customs authorities) मूल्यांकन केलेल्या मूल्यावर, यापैकी जे जास्त असेल त्यावरील विम्याच्या फीच्या अधीन राहून पत्तेदाराला वितरित केले जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, अशी वस्तू पत्तेदाराने नाकारल्यास, ती मूळ देश किंवा प्रदेशात परत केली जाईल.

141. पुनर्निर्देशित किंवा परत आलेली आंतरराष्ट्रीय वस्तू (Redirected or returned international item).— जेथे एखादे विमा उतरवलेले आंतरराष्ट्रीय पार्सल, जे पुनर्निर्देशित (redirected) किंवा अवितरित म्हणून परत केले गेले आहे, ते पुनर्निर्देशित किंवा परत केल्याच्या कारणामुळे नवीन विमा फीच्या अधीन राहून भारतात प्राप्त झाल्यास, अशी फी डिलिव्हरीच्या वेळी वसूल केली जाईल, जणू काही ते देय टपाल शुल्क (postage due) आहे.

142. देय असलेली नुकसानभरपाई (Compensation payable).— (1) जेव्हा एखादे आंतरराष्ट्रीय पत्र टपाल किंवा पार्सल टपाल पोस्ट ऑफिसमध्ये पोस्ट केले गेले असेल आणि विमा उतरवला असेल आणि जेव्हा असे पत्र किंवा पार्सल वहनाच्या मार्गात गहाळ झाले असेल, किंवा त्यातील सामग्री चोरीला गेली असेल किंवा खराब झाली असेल, तेव्हा ज्या रकमेसाठी अशा पत्राचा किंवा पार्सलचा विमा उतरवला आहे त्यापेक्षा जास्त नसलेली नुकसानभरपाई पाठवणाऱ्याला देय असेल, अशा पार्सलचे प्रकरण वगळता ज्याच्या संदर्भात गंतव्य देश किंवा प्रदेशाचे प्रशासन खालील अंतर्गत पत्तेदाराला नुकसानभरपाई देण्याचा निर्णय घेते:

परंतु अट अशी आहे की, खालील व्यक्तींद्वारे पाठवलेल्या किंवा त्यांना संबोधित केलेल्या पत्र टपाल, पार्सल टपाल किंवा एक्सप्रेस मेल सेवा वस्तूच्या संदर्भात कोणतीही नुकसानभरपाई दिली जाणार नाही -

(a) युद्धकैदी (prisoner of war), एकतर थेट किंवा नॅशनल इन्फॉर्मेशन ब्युरो किंवा सेंट्रल इन्फॉर्मेशन एजन्सीद्वारे जे युद्धकैद्यांच्या हाताळणीशी संबंधित 12 ऑगस्ट, 1949 च्या जिनेव्हा कन्व्हेन्शनमध्ये (Geneva Convention) संदर्भित आहेत;

(b) एखादा युद्धखोर (belligerent), जो तटस्थ देशात प्राप्त झाला आहे आणि इंटरन (interned) केला गेला आहे;

(c) युद्धकाळात नागरी व्यक्तींच्या संरक्षणाशी संबंधित 12 ऑगस्ट, 1949 च्या जिनेव्हा कन्व्हेन्शनमध्ये परिभाषित केल्यानुसार एखादा नागरी इंटरनी (civilian internee), एकतर थेट किंवा त्या कन्व्हेन्शनमध्ये संदर्भित नॅशनल इन्फॉर्मेशन ब्युरो किंवा सेंट्रल इन्फॉर्मेशन एजन्सीद्वारे; आणि

(d) युद्धकैद्यांच्या संदर्भातील नॅशनल इन्फॉर्मेशन ब्युरो किंवा सेंट्रल इन्फॉर्मेशन एजन्सी.

(2) जेव्हा जेव्हा पत्तेदाराने पत्र टपाल, पार्सल टपाल किंवा एक्सप्रेस मेल सेवा वस्तूंची डिलिव्हरी घेताना आक्षेप (reservations) नोंदवले असतील, ज्यांची सामग्री चोरीला गेली आहे किंवा खराब झाली आहे, किंवा डिलिव्हरी घेतल्यानंतर ताबडतोब डिलिव्हरी कार्यालयाच्या प्रशासनाकडे चोरीची किंवा नुकसानीची तक्रार केली असेल आणि चोरी किंवा नुकसान डिलिव्हरीनंतर झालेले नाही हे सिद्ध केले असेल, तेव्हा देय नुकसानभरपाई पाठवणाऱ्याला दिली जाईल आणि पत्तेदाराला नुकसानभरपाई देण्याच्या कोणत्याही क्लेमचा विचार केला जाणार नाही.

(3) जेव्हा परदेशी प्रशासनाद्वारे विमा उतरवलेले पत्र टपाल, पार्सल टपाल किंवा एक्सप्रेस मेल सेवा वस्तू गहाळ होते, किंवा तिची सामग्री चोरीला जाते किंवा खराब होते, तेव्हा भारतीय पोस्ट ऑफिसद्वारे पत्तेदाराला ज्या रकमेसाठी तिचा विमा उतरवला आहे त्या रकमेपर्यंत नुकसानभरपाई देय असेल, जर त्याने डिलिव्हरी घेताना आक्षेप नोंदवून अशा नुकसानभरपाईचा क्लेम केला असेल आणि जर त्याने पुरावा सादर केला असेल की पाठवणाऱ्याने पत्तेदाराच्या बाजूने अशा नुकसानभरपाईच्या आपल्या अधिकारांचा त्याग केला आहे.

(4) देय नुकसानभरपाई कोणत्याही परिस्थितीत वस्तूचे वास्तविक मूल्य, विमा उतरवलेले मूल्य, किंवा सामग्रीच्या चोरी किंवा नुकसानीमुळे झालेल्या रक्कमेपैकी जे कमी असेल त्यापेक्षा जास्त असणार नाही आणि नफ्याचे कोणतेही परिणामी नुकसान किंवा इतर अप्रत्यक्ष नुकसान अशा नुकसानभरपाईच्या मूल्यांकनात विचारात घेतले जाणार नाही.

143. सरफेस एअरलिफ्ट आणि एअर सरचार्ज (Surface airlift and air surcharge).— (1) Letters, small packets, printed paper, literature for the blind, post card आणि M-bag हे वहनासाठी कोणत्याही पोस्ट ऑफिसमध्ये स्वीकारले जाऊ शकतात-

(a) सरफेस एअरलिफ्टेड (surface airlifted) द्वारे, प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या अपवादांच्या अधीन राहून, अनुसूची III च्या तक्ता III मध्ये नमूद केलेल्या सरफेस एअरलिफ्टच्या फीच्या पेमेंटवर;

(b) हवाई मार्गाने (by air), प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या अपवादांच्या अधीन राहून, अनुसूची III च्या तक्ता IV मध्ये नमूद केलेल्या एअर सरचार्जच्या फीच्या पेमेंटवर.

(2) उप-नियम (1) मध्ये निर्दिष्ट केलेली फी टपाल शुल्क आणि इतर लागू फी किंवा शुल्काव्यतिरिक्त आकारली जाईल.

144. डिलिव्हरीचा सल्ला (Advice of delivery).— (1) भारतात पोस्ट केलेल्या आणि कोणत्याही देशात किंवा प्रदेशात संबोधित केलेल्या नोंदणीकृत पत्र-टपाल वस्तू, आंतरराष्ट्रीय एअर पार्सल, विमा उतरवलेली वस्तू किंवा एक्सप्रेस मेल सेवा वस्तूचा पाठवणारा पोस्टिंगच्या वेळी टपाल शुल्क आणि इतर फी व्यतिरिक्त, अनुसूची IV च्या तक्ता VIII मध्ये नमूद केलेल्या दरांवर फी भरून CN 07 फॉर्ममध्ये डिलिव्हरीच्या सल्ल्यासाठी (advice of delivery) अर्ज करण्यास पात्र असेल.

स्पष्टीकरण: या उप-नियमाच्या उद्देशासाठी, "फॉर्म CN07" म्हणजे युनिव्हर्सल पोस्टल युनियनद्वारे या संदर्भात निर्दिष्ट केलेले संबंधित फॉर्म्स.

(2) जेव्हा पाठवणारा सामान्य कालावधीत प्राप्त न झालेल्या वस्तूच्या डिलिव्हरीच्या सल्ल्याबद्दल चौकशी करतो, जसे की वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केले जाईल, तेव्हा चौकशी आणि माहितीच्या विनंत्यांसाठी कोणतीही फी गोळा केली जाणार नाही.

(3) जेव्हा भारतात पोस्ट केलेल्या आणि युनिव्हर्सल पोस्टल युनियनचे सदस्य असलेल्या कोणत्याही देशात किंवा प्रदेशात संबोधित केलेल्या अशा वस्तूच्या पाठवणाऱ्याने डिलिव्हरीच्या सल्ल्यासाठी फी भरलेली नसेल आणि वस्तूच्या विल्हेवाटीबाबत पोस्ट ऑफिसद्वारे चौकशी करण्याची इच्छा व्यक्त केली असेल, तेव्हा तो कोणत्याही शुल्काशिवाय या सेवेसाठी पात्र असेल.

(4) या नियमात नमूद केलेल्या वस्तूंच्या डिलिव्हरीचा सल्ला इलेक्ट्रॉनिक एक्सचेंजचा समावेश करून सर्वात जलद माध्यमांद्वारे पाठवणाऱ्याकडे परत केला जाईल.

CHAPTER X

MONEY REMITTANCE SERVICES

A. DOMESTIC

145. देशांतर्गत मनी ऑर्डर (Domestic money order).— (1) मनी ऑर्डर (MO) म्हणजे पोस्ट ऑफिसद्वारे जारी केलेला असा आदेश आहे ज्यामध्ये रेमिटर (remitter) द्वारे ज्या व्यक्तीच्या नावावर मनी ऑर्डर पाठवली जाते त्या व्यक्तीला पैशांची रक्कम भरली जाते.

(2) एकाच मनी ऑर्डर जारी करण्याची कमाल रक्कम दहा हजार रुपयांपेक्षा जास्त असणार नाही आणि त्यामध्ये रुपयाचा अपूर्णांक (fraction of a rupee) समाविष्ट नसेल:

परंतु अट अशी आहे की, किरकोळ मनी ऑर्डरद्वारे (retail money order) एखाद्या व्यक्तीला एका महिन्यात पाठवलेली एकूण रक्कम पंचवीस हजार रुपयांपेक्षा जास्त असणार नाही.

(3) मनी ऑर्डर जारी करताना देय असलेले कमिशन अनुसूची V च्या तक्ता I मध्ये नमूद केलेल्या दराने आकारले जाईल.

(4) पंतप्रधान मदत निधी (Prime Minister's Relief Fund), पीएम केअर्स फंड (PM CARES Fund - Prime Minister's Citizen Assistance and Relief in Emergency Situation Fund) किंवा मुख्यमंत्री मदत निधी (Chief Minister's Relief Fund), किंवा वेळोवेळी अधिसूचित केल्या जाणाऱ्या इतर कोणत्याही निधीमध्ये योगदानाचा रक्कम पाठवण्यासाठी मनी ऑर्डरद्वारे पैसे पाठवणे कोणत्याही कमिशनशिवाय विनामूल्य असेल.

(5) उप-नियम (3) मधील कोणतीही गोष्ट वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार सेवा मनी ऑर्डर (service money order) विनामूल्य पाठवण्यास प्रतिबंध करणार नाही.

146. मनी ऑर्डरचा चलन कालावधी (Period of currency of money order).— मनी ऑर्डरचा चलन कालावधी जारी केल्याच्या महिन्यानंतरच्या दुसऱ्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी संपेल.

147. मनी ऑर्डरचे वर्ग (Categories of money order).— मनी ऑर्डर खालील वर्गांतर्गत बुक केली जाईल, म्हणजेच: -

(a) रिटेल मनी ऑर्डर (retail money order) ज्या अंतर्गत देशाच्या आत एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला पैसे पाठवले जातील;

(b) बल्क मनी ऑर्डर (bulk money order) ज्या अंतर्गत खालील प्रकरणांमध्ये पैसे पाठवले जातील: -

(i) जेथे एका व्यक्तीकडून अनेक व्यक्तींना पैसे पाठवले जातात; किंवा

(ii) जेथे अनेक व्यक्तींकडून एका व्यक्तीला पैसे पाठवले जातात; आणि

148. मनी ऑर्डरचे बुकिंग (Booking of money order).— (1) मनी ऑर्डर सेवेचा लाभ घेण्यासाठी रेमिटरद्वारे रीतसर भरलेला मनी ऑर्डर फॉर्म (प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार), मनी ऑर्डरची रक्कम आणि देय कमिशनसह आणि नियम 147 च्या क्लॉज (b) मध्ये नमूद केलेल्या मनी ऑर्डरच्या बाबतीत वैध ओळख पुराव्यासह (valid identification proof) सादर केला जाऊ शकतो.

(2) मनी ऑर्डरसाठी भरलेल्या रकमेची आणि त्यावरील कमिशनची पावती रेमिटरला दिली जाईल.

149. मनी ऑर्डरचा रेमिटर खालील गोष्टी मोफत मिळवण्यास पात्र असेल, -

(a) शॉर्ट मेसेजिंग सर्व्हिस किंवा इतर कोणत्याही डिजिटल मोडच्या स्वरूपात ऑर्डरच्या रकमेच्या पेमेंटची इलेक्ट्रॉनिक सूचना (electronic intimation); आणि

(b) रेमिटरच्या विनंतीवर पेमेंटचे प्रमाणपत्र (certificate of payment), अशी विनंती बुकिंगच्या तारखेपासून तीन महिन्यांच्या आत केली जाण्याच्या अधीन असेल.

150. मनी ऑर्डरचे पेमेंट (Payment of money order).— (1) मनी ऑर्डरचे पेमेंट सामान्यतः प्राप्तकर्त्याच्या (payee) पत्त्यावर केले जाईल -

(a) प्राप्तकर्त्याला; किंवा

(b) प्राप्तकर्त्याने अधिकृत केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला.

(2) जर मनी ऑर्डरचा प्राप्तकर्ता अल्पवयीन (minor) किंवा निरक्षर (illiterate) असेल, किंवा त्याची शारीरिक किंवा मानसिक स्थिती अशी असेल ज्यामुळे तो पैसे मिळाल्याची पावती (acquittance) देण्यास असमर्थ असेल, तर पेमेंटसाठी प्राप्तकर्त्याची ओळख महासंचालक (Director General) द्वारे वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या पद्धतीने तपासली जाईल.

151. मनी ऑर्डरचे पुनर्निर्देशन (Redirection of money order).— (1) जर प्राप्तकर्त्याने ओळखीच्या पुराव्यासह प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार विनंती केल्यास, मनी ऑर्डर प्राप्तकर्त्याच्या दुसऱ्या पत्त्यावर मोफत पुनर्निर्देशित केली जाऊ शकते.

(2) मनी ऑर्डरमध्ये प्राप्तकर्त्याच्या नावामध्ये कोणताही बदल अनुमत असणार नाही.

(3) जर रेमिटरने प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार विनंती केल्यास, डिलिव्हरी पोस्ट ऑफिस पोस्टमनला डिलिव्हरीसाठी जारी करेपर्यंत मनी ऑर्डर थांबवली जाऊ शकते आणि रेमिटरकडे मोफत परत केली जाऊ शकते, आणि अशा परिस्थितीत, मनी ऑर्डरची रक्कम, कमिशन वगळून, रेमिटरला परत केली जाईल.

(4) कोणत्याही परिस्थितीत, रेमिटरच्या विनंतीनुसार मनी ऑर्डरचे पेमेंट थांबवण्यास असमर्थता किंवा अपयशासाठी पोस्ट ऑफिस जबाबदार असणार नाही.

(5) जर मनी ऑर्डरचा प्राप्तकर्ता ती सादर केल्यावर पेमेंट घेण्यास नकार देत असेल, तर मनी ऑर्डरची रक्कम कमिशन वगळून रेमिटरकडे परत केली जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, जो प्राप्तकर्ता सादर केल्यावर पेमेंट घेण्यास असमर्थ आहे, त्याने मनी ऑर्डर ठेवण्यासाठी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार अर्ज केल्यास किंवा मनी ऑर्डरवर दिलेल्या पत्त्यावर प्राप्तकर्ता सापडला नाही तर, मनी ऑर्डर प्राप्तकर्त्याला सादर केल्याच्या तारखेपासून किंवा पेमेंटसाठी बाहेर पाठवल्याच्या तारखेपासून (जे लागू असेल ते) सात दिवसांपेक्षा जास्त नसलेल्या कालावधीसाठी पोस्ट ऑफिसमध्ये ठेवली जाईल, आणि जर प्राप्तकर्ता उक्त सात दिवसांच्या कालावधीत पोस्ट ऑफिसमधून मनी ऑर्डरचे पेमेंट घेण्यास अपयशी ठरल्यास, मनी ऑर्डर उक्त सात दिवसांच्या कालावधीच्या संपण्यानंतर ताबडतोब पहिल्या कामकाजाच्या दिवशी रेमिटरकडे परत केली जाईल.

(6) जर मनी ऑर्डरचा प्राप्तकर्ता मृत असेल, तर मनी ऑर्डरची रक्कम रेमिटरकडे परत केली जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, मनी ऑर्डरचा रेमिटर मृत असल्यास, मनी ऑर्डरची रक्कम प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार रेमिटरच्या कायदेशीर वारसाला (legal heir) दिली जाईल.

152. मनी ऑर्डरच्या संदर्भात पोस्ट ऑफिसच्या दायित्वातून सूट (Exemption from liability of Post Office in respect of money order).— (1) रेमिटरद्वारे प्राप्तकर्त्याचे नाव आणि पत्त्याबाबत दिलेल्या चुकीच्या किंवा अपूर्ण माहितीमुळे मनी ऑर्डरचे चुकीचे पेमेंट झाल्यास पोस्ट ऑफिस जबाबदार असणार नाही.

(2) मनी ऑर्डरचे पेमेंट ज्याच्यासाठी पेमेंट करायचे आहे त्याला झाल्यानंतर, पोस्ट ऑफिस पुढील कोणत्याही क्लेमसाठी जबाबदार असणार नाही.

153. अवितरित मनी ऑर्डर (Undelivered Money Order).— अवितरित मनी ऑर्डर रेमिटरकडे परत केली जाईल आणि मनी ऑर्डरची रक्कम, कमिशन वगळून, रेमिटरला दिली जाईल.

154. शून्य (Void) मनी ऑर्डर (Void money order).— जेव्हा, कोणत्याही कारणामुळे, मनी ऑर्डर जारी केल्याच्या महिन्यानंतरच्या दुसऱ्या महिन्याच्या शेवटी प्राप्तकर्ता किंवा रेमिटर या दोघांनाही न भरलेली राहते, तेव्हा ती जारी करणाऱ्या कार्यालयाद्वारे शून्य (void) मानली जाईल.

155. मनी ऑर्डर रकमेची जप्ती (Forfeiture of money order amount).— बुकिंगच्या तारखेपासून तीन वर्षांनंतर न भरलेली राहिलेली मनी ऑर्डरची रक्कम किंवा मूल्य जप्त केले जाईल आणि उक्त कालावधीच्या समाप्तीनंतर, अशी रक्कम किंवा मूल्य भारत सरकारचा महसूल (revenue to the Government of India) मानले जाईल.

156. सेवेचे निलंबन (Suspension of service).— विशेष परिस्थितीत, कोणत्याही विशिष्ट पोस्ट ऑफिस किंवा पोस्ट ऑफिसच्या समूहाद्वारे मनी ऑर्डरच्या सेवा मंडळ प्रमुख (Circle Head) द्वारे लेखी आदेशाद्वारे निलंबित केल्या जाऊ शकतात.

157. पोस्टल ऑर्डर (Postal order).— (1) एकाच पोस्टल ऑर्डर जारी करण्याची रक्कम दहा रुपये, वीस रुपये, पन्नास रुपये किंवा शंभर रुपयांच्या मूल्यामध्ये (denomination) असेल.

(2) इलेक्ट्रॉनिक-इंडियन पोस्टल ऑर्डर (electronic-Indian postal order) जारी करण्याची रक्कम दहा रुपये आहे.

(3) पोस्टल ऑर्डरच्या संदर्भात आकारले जाणारे कमिशन अनुसूची V च्या तक्ता II मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल.

(4) अपूर्ण रकमा (Broken amounts) दर्शनी भागावर चारपेक्षा जास्त नसलेली न वापरलेली टपाल तिकिटे लावून पूर्ण केल्या जाऊ शकतात, किंवा त्या बाजूला जागा पुरेशी नसल्यास मागील बाजूवर:

परंतु अट अशी आहे की, प्रत्येक ऑर्डरवर लावलेल्या तिकिटांची एकूण रक्कम नऊ रुपयांपेक्षा जास्त असणार नाही आणि ऑर्डरवर देय असलेली एकूण रक्कम शंभर रुपयांपेक्षा जास्त असणार नाही.

(5) ज्या व्यक्तीला पोस्टल ऑर्डर जारी केली जाते तिने ती देण्यापूर्वी इंग्रजीत किंवा संविधानाच्या आठव्या अनुसूचीमध्ये नमूद केलेल्या इतर कोणत्याही भाषेत नाव भरणे आवश्यक आहे आणि ऑर्डर गहाळ किंवा चोरी होण्याविरुद्ध खबरदारी म्हणून पेमेंटच्या कार्यालयाचे नाव भरण्याची शिफारस केली जाते.

(6) बँकेद्वारे पेमेंट करण्याच्या उद्देशाने पोस्टल ऑर्डर क्रॉस (crossed) केली असली तरीही, प्राप्तकर्त्याचे (payee) नाव भरले पाहिजे.

158. चलन कालावधी (Currency period).— (1) जारी केल्याच्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवसापासून चोवीस महिन्यांच्या आत सादर केलेल्या पोस्टल ऑर्डर्स दुसऱ्या कमिशनशिवाय वटवल्या (encashable) जाऊ शकतात.

(2) जेथे पोस्टल ऑर्डर जारी केल्याच्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवसापासून चोवीस महिन्यांच्या आत पेमेंटसाठी सादर केली जात नाही, तिथे अनुसूची V च्या तक्ता II मध्ये नमूद केलेल्या दराने दुसरे कमिशन आकारले जाईल, जे पोस्टल ऑर्डरच्या मागील बाजूवर लावलेल्या टपाल तिकिटाद्वारे किंवा रोख पावतीद्वारे भरले जाईल.

159. जप्ती (Forfeiture).— जारी केल्याच्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवसापासून छत्तीस महिन्यांनंतर सादर केलेली पोस्टल ऑर्डर जप्त केली जाईल आणि ती भरली जाणार नाही.

160. पोस्टल ऑर्डरचे रिपेमेंट (Repayment of postal order).— (1) पोस्टल ऑर्डरचा खरेदीदार जारी केल्याच्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवसापासून चोवीस महिन्यांच्या आत, ज्या पोस्ट ऑफिसमधून पोस्टल ऑर्डर खरेदी केली होती त्या पोस्ट ऑफिसमध्ये पोस्टल ऑर्डर आणि काउंटरफॉइल (counterfoil) सादर करून तिचे मूल्य, परंतु कमिशन नाही, परत मिळवण्यास (repayment) पात्र असेल.

(2) खरेदीदार जारी केल्याच्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवसापासून चोवीस महिन्यांनंतर परंतु छत्तीस महिन्यांच्या आधी देखील तिचे मूल्य परत मिळवण्यास पात्र असेल, जर अनुसूची V च्या तक्ता II मध्ये नमूद केलेल्या दराने दुसरे कमिशन भरले असेल.

(3) जर ऑर्डर बँकेद्वारे पेमेंटसाठी क्रॉस केलेली असेल, तर खरेदीदाराने आधी पोस्टल ऑर्डरच्या दर्शनी भागावर "प्लीज पे कॅश" हे शब्द लिहून आणि आपली आद्याक्षरे जोडून क्रॉसिंग रद्द करणे आवश्यक आहे.

(4) पोस्टल ऑर्डर एकदा प्राप्तकर्त्याला भरल्यानंतर, पोस्ट ऑफिस पुढील कोणत्याही क्लेमसाठी जबाबदार असणार नाही.

161. प्राप्तकर्त्याचे नाव आवश्यक (Payee's name essential).— बँकेद्वारे पेमेंटसाठी सादर केली असली तरीही, जोपर्यंत पोस्टल ऑर्डरच्या मुख्य भागात प्राप्तकर्त्याचे नाव टाकलेले नसेल तोपर्यंत पोस्टल ऑर्डर भरली जाणार नाही.

162. बँकेद्वारे पेमेंट (Payment through bank).— जर पोस्टल ऑर्डर क्रॉस केलेली असेल, तर पेमेंट केवळ बँकेद्वारेच केले जाईल, आणि जर बँकेचे नाव जोडलेले असेल, तर पेमेंट केवळ त्याच बँकेद्वारे केले जाईल.

163. क्रॉस केलेल्या पोस्टल ऑर्डरचे पेमेंट (Payment of crossed postal order).— जर बँकेच्या नावासह किंवा नावाशिवाय क्रॉस केलेली पोस्टल ऑर्डर बँकेद्वारे किंवा बँकेच्या माध्यमातून पेमेंटसाठी सादर केली असेल, ज्यावर त्या बँकेचे नाव लिहिलेले किंवा छापलेले असेल, तर ते नाव पोस्टल ऑर्डरच्या रकमेसाठी पुरेशी पावती म्हणून स्वीकारले जाऊ शकते, आणि पोस्टल ऑर्डर इतर कोणत्याही पावतीशिवाय भरली जाऊ शकते.

164. छिन्नभिन्न पोस्टल ऑर्डर्स (Mutilated postal orders).— जर कोणताही खोडतोड किंवा बदल केला गेला असेल, किंवा जर पोस्टल ऑर्डर कापलेली, विद्रूप किंवा छिन्नभिन्न (mutilated) झालेली असेल, तर तिचे पेमेंट नाकारले जाऊ शकते.

165. इलेक्ट्रॉनिक पोस्टल ऑर्डर (Electronic postal order).— नियम 157 चा उप-नियम (2) आणि नियम 158 आणि 159 मध्ये नमूद केलेल्या तरतुदी इलेक्ट्रॉनिक पोस्टल ऑर्डरला म्युटाटिस म्युटांडिस (mutatis mutandis) लागू असतील.

B. INTERNATIONAL

166. परदेशी मनी ऑर्डर्स (Foreign money orders).— (1) परदेशी मनी ऑर्डर्स खालील वर्गांच्या असतील, म्हणजेच: -

(a) इलेक्ट्रॉनिक मनी ऑर्डर; आणि

(b) आंतरराष्ट्रीय वित्तीय प्रणाली किंवा युनिव्हर्सल पोस्टल युनियन इंटरकनेक्शन प्लॅटफॉर्म (UPU-IP) द्वारे पोस ट्रान्सफर (Pos transfer).

(2) ज्या देशांशी आणि प्रदेशांशी द्विपक्षीय किंवा बहुपक्षीय करार करून प्रत्येक प्रकारच्या मनी ऑर्डर्सची देवाणघेवाण केली जाते, ते देश आणि प्रदेश वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असतील.

(3) भागीदार टपाल देशांशी किंवा प्रदेशांशी असलेला परदेशी मनी ऑर्डर करार केंद्र सरकारद्वारे सक्रिय (activated) किंवा निष्क्रिय (deactivated) केला जाऊ शकतो.

(4) प्रत्येक परदेशी मनी ऑर्डर पाठवायची रक्कम आणि सेवेसाठीची फी, जी वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल, भरून बुक केली जाईल.

(5) दोन भागीदार देशांमधील किंवा प्रदेशांमधील परदेशी मनी ऑर्डर्सच्या देवाणघेवाणीसाठीच्या कार्यात्मक आणि इतर सामान्य अटी केंद्र सरकारद्वारे वेळोवेळी निश्चित केल्या जातील.

(6) कॅलेंडर वर्षात रेमिटरद्वारे मनी ऑर्डर्सद्वारे पाठवली जाणारी कमाल आणि किमान रक्कम आणि रेमिटन्सची संख्या वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल.

167. परदेशी मनी ऑर्डरच्या रेमिटरला सल्ला (Advice to remitter of foreign money order).— परदेशी मनी ऑर्डरचा रेमिटर प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार फी भरून त्याच्या पेमेंटचा सल्ला (advice of its payment) प्राप्त करण्यास पात्र असेल आणि अशी फी परदेशी मनी ऑर्डरवर आकारल्या जाणाऱ्या फीव्यतिरिक्त असेल.

168. रेमिटरने पेमेंटसाठी नाव किंवा पत्ता बदलणे (Remitter to change name or address for payment).— (1) परदेशी मनी ऑर्डरचा रेमिटर दुसरी फी भरून, गंतव्यस्थानावर मनी ऑर्डर भरली जाईपर्यंत, वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या अटींनुसार प्राप्तकर्त्याचे (payee) नाव किंवा पत्ता बदलू शकतो.

(2) रेमिटर परदेशी मनी ऑर्डरचे पेमेंट, न भरलेले असल्यास, थांबवू शकतो आणि वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या अटींनुसार पाठवलेली रक्कम त्यांना परत मिळण्याची विनंती करू शकतो.

(3) उप-नियम (1) आणि (2) अंतर्गत रेमिटरची विनंती पूर्ण करण्यास असमर्थतेसाठी पोस्ट ऑफिस कोणत्याही परिस्थितीत जबाबदार धरले जाणार नाही, परंतु अशा प्रकरणांमध्ये दुसरी फी परत केली जाईल.

169. इनवर्ड परदेशी मनी ऑर्डर्स (Inward foreign money orders).— (1) इनवर्ड परदेशी मनी ऑर्डर्सचे पेमेंट देशांतर्गत इलेक्ट्रॉनिक मनी ऑर्डर्ससाठी प्रदान केल्यानुसार असेल, प्रशासकीय सूचनांद्वारे अन्यथा निर्दिष्ट केल्याशिवाय.

(2) परदेशी इनवर्ड मनी ऑर्डर अवितरित राहिल्यास, ती मूळ देश किंवा प्रदेशात परत केली जाईल.

(3) परदेशी आउटवर्ड मनी ऑर्डर गंतव्य देश किंवा प्रदेशाद्वारे अवितरित म्हणून परत केल्यास, ती रेमिटरकडे परत केली जाईल.

(4) रेमिटरकडे मनी ऑर्डर परत करण्यास असमर्थतेच्या परिस्थितीत, मनी ऑर्डर नियम 154 आणि 155 च्या संबंधित तरतुदींनुसार हाताळली जाईल.

CHAPTER XI

BUSINESS SOLUTIONS

A. BOOK NOW PAY LATER

170. बुक नाऊ पे लेटर सुविधा (Book now pay later facility).— (1) जे कॉर्पोरेट ग्राहक पोस्ट ऑफिसच्या संबंधित प्राधिकरणाशी करार स्वाक्षरी करतात, ते प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार वस्तूंच्या टपाल शुल्क आणि इतर फी किंवा शुल्काच्या संदर्भात क्रेडिट सुविधेसाठी बुक नाऊ पे लेटर (BNPL) सुविधेअंतर्गत पात्र असतील.

स्पष्टीकरण: या उप-नियमाच्या उद्देशासाठी "कॉर्पोरेट ग्राहक (corporate customer)" म्हणजे अशी कोणतीही व्यक्ती जी कॅलेंडर महिन्यात एका किंवा अनेक ठिकाणी बुकिंग कार्यालयात टपाल शुल्क आणि इतर फी किंवा शुल्काचा प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केल्यानुसार किमान व्यवसाय मूल्य प्रदान करते.

(2) प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) यांना वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या अटींच्या अधीन राहून, टपाल शुल्क आणि इतर फी किंवा शुल्काचा मासिक व्यवसाय प्रदान करण्याची मर्यादा शिथिल करण्याचा अधिकार आहे.

(3) सर्कल किंवा रीजनच्या आत अनेक ठिकाणी बुकिंगसह बुक नाऊ पे लेटर (BNPL) सुविधा शोधणाऱ्या ग्राहकांसाठी पात्रता ही सर्व ठिकाणांचा समावेश असलेला मासिक व्यवसाय असेल, जो वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल:

परंतु अट अशी आहे की, अपवादात्मक प्रकरणांमध्ये, अशा प्रकरणांमधील मर्यादा मंडळ प्रमुख (Circle Head) किंवा योग्यतेनुसार प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) च्या मंजुरीने शिथिल केली जाऊ शकते.

171. मंजूर करण्यासाठी प्राधिकृत असलेले प्राधिकरण (Authority authorised to approve).— (1) विभागीय प्रमुख (Divisional Head) यांना क्रेडिट सुविधेअंतर्गत कॉर्पोरेट ग्राहकाच्या नावनोंदणीस मंजुरी देण्याचा आणि त्यांच्या अधिकारक्षेत्रात येणाऱ्या इतर सर्व प्रकरणांच्या संदर्भात अशा ग्राहकाच्या वस्तू, ज्या क्रेडिट सुविधेचा लाभ घेत आहेत, कुठे बुक केल्या जाऊ शकतात किंवा संबोधित केल्या जाऊ शकतात ते नियुक्त कार्यालय आणि नियुक्त ठिकाण वेळोवेळी निर्दिष्ट करण्याचा अधिकार असेल.

(2) जनरल पोस्ट ऑफिस (GPO) किंवा वर्ग 1 ला हेड पोस्ट ऑफिस (HO) च्या बाबतीत, उप-नियम (1) अंतर्गत विभागीय प्रमुख (Divisional Head) चे अधिकार योग्यतेनुसार संचालक किंवा मुख्य पोस्टमास्टर (Chief Post Master) द्वारे वापरले जाऊ शकतात.

(3) संबंधित सर्कल किंवा रीजनचे मंडळ प्रमुख (Circle Head) किंवा प्रादेशिक प्रमुख (Regional Head) हे सर्कल किंवा रीजनच्या आत अनेक ठिकाणी बुकिंगसह बुक नाऊ पे लेटर (BNPL) सुविधा शोधणाऱ्या ग्राहकांच्या प्रकरणांसाठी मंजुरी देणारे प्राधिकरण असतील.

B. NATIONAL ACCOUNT FACILITY (NAF)

172. नॅशनल अकाउंट सुविधा (National account facility).— (1) ज्या ग्राहकांना एकापेक्षा जास्त सर्कलधून त्यांच्या वस्तू पोस्ट करण्याची आवश्यकता आहे, ते वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार वस्तूंच्या टपाल शुल्क आणि इतर फी किंवा शुल्काच्या संदर्भात नॅशनल अकाउंट सुविधेसाठी पात्र असतील.

(2) नॅशनल अकाउंटिंग सुविधा अंतर्गत ग्राहकाची नावनोंदणी करण्यासाठीची पात्रता आणि अर्जाची प्रक्रिया वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल.

C. ADVANCE PAYMENT

173. ॲडव्हान्स पेमेंट सुविधा (Advance payment facility).— (1) जे कंत्राटी ग्राहक (contractual customer) पोस्ट ऑफिसच्या संबंधित प्राधिकरणाशी करार करतात, ते प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार वस्तूंच्या टपाल शुल्क आणि इतर फी या शुल्काच्या संदर्भात ॲडव्हान्स पेमेंट सुविधेचा लाभ घेण्यासाठी पात्र असतील, जर अशा ग्राहकाद्वारे बुकिंग डेटा निर्दिष्ट इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात बुकिंग कार्यालयाला उपलब्ध करून दिला गेला असेल.

(2) ॲडव्हान्स पेमेंट अंतर्गत ग्राहकाची नावनोंदणी करण्यासाठीची पात्रता आणि अर्जाची प्रक्रिया वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल.

CHAPTER XII

PRODUCTS AND SERVICES OFFERED THROUGH COLLABORATION

174. नागरिक केंद्रित सेवांसाठी पोस्ट ऑफिस नेटवर्क (Post Office network for citizen centric services).— (1) पोस्ट ऑफिस केंद्र सरकारच्या कोणत्याही मंत्रालयाद्वारे किंवा विभागाद्वारे ऑफर केल्या जाणाऱ्या नागरिक केंद्रित सेवा (citizen centric service) परस्पर संमत अटी व शर्तींवर ऑफर करण्यासाठी आपले नेटवर्क प्रदान करेल.

(2) भागीदारी किंवा करारात प्रवेश करणारे पोस्ट ऑफिसचे संबंधित प्राधिकरण राज्य सरकार, स्थानिक संस्था, सार्वजनिक किंवा खाजगी संस्थांच्या धोरणांच्या जाहिरातीसाठी किंवा अंमलबजावणीसाठी परस्पर संमत अटी व शर्तींवर कोणतेही उत्पादन किंवा सेवा प्रदान करेल.

(3) या उप-नियम (1) आणि (2) नुसार या भागीदारी किंवा कराराच्या कार्यान्वयनासाठीचे शुल्क, कार्यात्मक आणि लेखा प्रक्रिया (operating and accounting procedures) महासंचालक (Director General) द्वारे वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे जारी केल्या जातील.

CHAPTER XIII

MISCELLANEOUS

A. PINCODE

175. पोस्टल इंडेक्स नंबर (Postal Index Number).— (1) पिन कोड (PIN Code - Postal Index Number Code) हा सहा अंकी पोस्टकोड आहे जो विशिष्ट क्षेत्रासाठी त्या पोस्ट ऑफिसशी मॅप केलेला असतो जे त्याच्या अधिकारक्षेत्रांतर्गत डिलिव्हरीसाठी मेल वस्तू प्राप्त करते.

(2) पिन कोड महासंचालक (Director General) द्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केला जाईल.

(3) टपालाने वहन करण्यासाठी प्रत्येक वस्तूवर पिन कोड लिहिणे अनिवार्य असेल.

B. REMOTELY MANAGED FRANKING MACHINE

176. फ्रँकिंग मशीन्स (Franking machines).— (1) केवळ महासंचालक (Director General) द्वारे अधिकृत केलेल्या विक्रेत्यांच्या आणि मॉडेल्सच्या फ्रँकिंग मशीन्स (Remotely Managed) चा वापर वस्तूंवर योग्य टपाल मूल्य फ्रँक करण्यासाठी केला जाईल.

स्पष्टीकरण: या नियमाच्या उद्देशासाठी, "फ्रँकिंग मशीन" म्हणजे महासंचालक (Director General) द्वारे अधिकृत केलेले असे मशीन जे युनिक फ्रँक इंप्रेशनद्वारे एखाद्या वस्तूच्या संदर्भात टपाल शुल्क भरण्यासाठी पर्यायी मोड प्रदान करते आणि क्रेडिट किंवा टपाल मूल्य अपलोड करण्यासाठी सर्व्हरद्वारे रिमोट ठिकाणाहून व्यवस्थापित केले जाऊ शकते आणि याला "रिमोटली मॅनेज्ड फ्रँकिंग मशीन्स" देखील म्हटले जाते.

(2) अनधिकृत मॉडेल किंवा सदोष मशीन खरेदी केल्यामुळे किंवा मशीनचे काही नुकसान झाल्यामुळे परवानाधारकाला (licensee) झालेल्या कोणत्याही नुकसानीसाठी पोस्ट ऑफिस कोणतेही दायित्व पत्करणार नाही.

(3) कोणतीही व्यक्ती, संघटना किंवा प्राधिकरण वस्तूंवर टपाल मूल्य फ्रँक करण्यासाठी फ्रँकिंग मशीन वापरण्याचा परवाना (license) घेऊ शकते.

(4) विभागीय प्रमुख (Divisional Head) किंवा पोस्ट ऑफिसचे स्वतंत्र राजपत्रित पोस्टमास्तर (independent Gazetted Postmaster) हे प्रशासकीय सूचनांद्वारे वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या काही फीवर फ्रँकिंग मशीन (RMFM) वापरण्यासाठी परवाना जारी करणारे परवाना प्राधिकरण (licensing authority) असतील.

(5) परवाना प्राधिकरणाला फ्रँकिंग मशीन वापरण्यासाठी जारी केलेला परवाना जारी करण्याचा, नूतनीकरण (renew) करण्याचा, निलंबित (suspend) करण्याचा किंवा रद्द (cancel) करण्याचा अधिकार असेल.

(6) परवाना प्राधिकरणाकडे ऐकण्याची संधी दिल्यानंतर आणि लेखी नोंद करायच्या कारणांसाठी परवाना जारी करण्यास किंवा नूतनीकरण करण्यास नकार देण्याचा आणि कोणत्याही वेळी परवाना रद्द करण्याचा अधिकार राखीव असेल.

(7) फ्रँक केलेला मेल केवळ परवाना जारी करताना ओळखल्या गेलेल्या नियुक्त पोस्ट ऑफिसमध्येच सादर केला जाईल.

(8) विशिष्ट दिवशी फ्रँक केलेला मेल त्याच दिवशी किंवा अगदी पुढच्या कामकाजाच्या दिवशी (विशेष परिस्थितीमुळे सादर न केल्यास) मेलिंगच्या विवरणासह (statement of mailing) नियुक्त पोस्ट ऑफिसमध्ये सादर केला जाईल:

परंतु अट अशी आहे की, परवाना प्राधिकरण विशेष परिस्थितीत आणि लेखी नोंद करायच्या कारणांसाठी पोस्ट ऑफिसमध्ये फ्रँक मेल सादर करण्याचा कालावधी शिथिल करू शकते.

(9) फ्रँकिंग मशीन (RMFM) च्या संदर्भातील अटी, कामकाजाची कार्यपद्धती, रिचार्जिंग आणि चेकिंग वेळोवेळी प्रशासकीय सूचनांद्वारे निर्दिष्ट केल्यानुसार असेल.

177. नियमांच्या अद्ययावत आवृत्तीचे दरवर्षी प्रकाशन (Issuance of updated version of regulations annually).— या नियमांमध्ये केलेल्या सर्व सुधारणा संकलित केल्या जाऊ शकतात आणि विशिष्ट वर्षात केलेल्या सर्व सुधारणांचा समावेश असलेली या नियमांची अद्ययावत आवृत्ती पुढील वर्षाच्या जानेवारी महिन्यात प्रकाशित केली जाईल.

178. पोस्टल ऑपरेशन्स ऑर्डर (Postal operations order).— (1) या नियमांतर्गत निर्दिष्ट करायचे सर्व कार्यकारी किंवा प्रशासकीय आदेश भारत सरकारमधील टपाल विभागाद्वारे "पोस्टल ऑपरेशन्स ऑर्डर" किंवा "PO ऑर्डर" नावाच्या आदेशांद्वारे जारी केले जातील.

(2) जारी केलेले सर्व पोस्टल ऑपरेशन्स आदेश सहामाही आधारावर देखील संकलित केले जातील आणि असे संकलन अनुक्रमे जानेवारी ते जून आणि जुलै ते डिसेंबर दरम्यान जारी केलेल्या आदेशांसाठी जुलै आणि जानेवारी महिन्यात जारी केले जाईल.

CHAPTER XIV

POSTAL LIFE INSURANCE

179. विमा सेवा (Insurance services).— (1) संबंधित निधीसह टपाल विभागाद्वारे दळणवळण मंत्रालयात प्रदान केल्या जाणाऱ्या जीवन विमा (Life Insurance) किंवा इतर कोणत्याही विम्यासह विमा सेवांचे प्रशासन महासंचालक (Director General) यांच्याकडे निहित असेल, जे अशा विमा सेवांच्या कार्यान्वयनासाठी प्रशासकीय सूचना आणि मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करण्यास अधिकृत असतील.

(2) पोस्ट ऑफिसद्वारे प्रदान केल्या जाणाऱ्या जीवन विमा किंवा इतर कोणत्याही विम्यासह विमा सेवांच्या धोरणात्मक बाबी केंद्र सरकारच्या पूर्व मंजुरीने महासंचालक (Director General) द्वारे ठरवल्या जातील.

CHAPTER XV

FINANCIAL SERVICES

180. वित्तीय सेवांसाठी प्रशासकीय सूचना (Administrative instructions for financial services).— पोस्ट ऑफिसद्वारे प्रदान केल्या जाणाऱ्या बचत योजनेसाठीची (savings scheme) कार्यपद्धती मार्गदर्शक तत्त्वे आणि प्रशासकीय सूचना महासंचालक (Director General) द्वारे केंद्र सरकारच्या संबंधित कायद्यांतर्गत त्या वेळी लागू असलेल्या सूचना किंवा मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार जारी केल्या जातील.

Search This Blog

GroupB

पोस्ट ऑफिस कायदा, 2023

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

पोस्ट ऑफिस लाइफ इन्शुरन्स नियम, 2011